فردوسی __ شاعر عہد سامانیان
پروفسور میرزا ملّا احمد
چکیدہ
ضمنِ انتسابِ فردوسی و شاہنامہ بہ دورہ غزنوی حقیقتی کہ معمولاً نادیدہ گرفتہ می شود، این است کہ فردوسی ہنگامی بہ سرودنِ این حماسہ ھمت گماشت وسی سال در این راستا زحمت کشید، کہ دولت مقتدرِ سابق سامانیان۔ احیاگرِ غرور ملّی مردم این سامان۔ آخرین مراحل حیاتش را داشت سپری می نمود۔ مقالہ حاضر نخست دربارہ انتساب نادرستِ شاہنامہ بہ دورہ غزنوی و انگیزہ ھای سرودہ شدنِ آن بحث می کند، سپس عوامل و اوضاعی را مبرھن می سازد کہ منجرشد بہ بی التتفاتی محمود و اطرافیانش بہ فردوسی و اثرِ جاویدان آن حکیم۔
واژہ ھای کلیدی: فردوسی، شاہنامہ، سامانیان، غزنویان۔
شاہنامہ ابوالقاسم فردوسی شاہکار ادبی ایست، کہ در مدّت خیلی طولانی بیش از سی و پنج سال انشا شدہ است۔ فردوسی زمانی بہ نوشتن این حماسہ شروع کرد، کہ دولت پراقتدار سامانیان رشد سریع خودرا قطع نمودہ، دوران اشفتگی و تنزل را بہ سر می برد۔ از جملہ ، سپاہ ترکان در امور دولتداری اثر زیاد رساندہ، باکوشش الپتگین در غزنین پایہ ھای دولت ایندہ ترکان غزنوی گذاشتہ می شد۔ این وضعِ ناگوار برای امنیت وطن فردوسی را وادار نمودہ کہ بہ انشای شاہنامہ پردازد، تا با احیای گذشتہ پرافتخار احساس خودشناسی ملّی ابرانیان را از خاموش شدن بازدارد، یعنی او سعی می کرد، کہ مشعل افروختہ اسماعیل سامانی و نصر ابن احمد خاموش نگردد۔ ولی وقتی کہ شاہنامہ بہ انجام رسید، دولت سامانیان تنزل کردہ، از طرف قراخانیان و غزنویان برکنار گردید۔ چنان کہ از بیت زیر فردوسی برمی اید، او تالیف شاہنامہ را درسال ۴۰۰ ہـ ۰ق۰ بہ پایان رساندہ است:
زہجرت شدہ پنج ہشتاد بار
کہ گفتم من این نامہ شاہوار
بہ سبب ناارامی زمان و نبودن شخص سزاوار این شاہ اثرِ او مدّت زیادی ان رانگاہ می دارد:
سخن را نگہ داشتم سال بیست
بدان سزاوار این گنج کیست
نہایت شاید توجہ زیاد سلطان محمود را بہ شاعران و سخاوتمندی اورا نسبت بہ انھا مشاہدہ کردہ فردوسی بہ داستان ستایش سلطان را علاوہ می کند و ان را بہ او پیشکش می سازد۔
از این جاست، کہ در خصوص منسوبیت فردوسی و شاہنامہ او بہ این یا ان دورہ ادبی میان محقّقان اختلاف نظر موجود است۔ اکثر محقّقان چون ہرمان اتہ، ادورد براون، شبلی نعمانی، بدیع الزّمان فروزانفر، رضا داعی جواد، رضازادہ شفق، عبدالحسین زرّین کوب، محمّد جعفر محجوب، عبدالغنی میرزا یوف، ای۔ س۔ براگینسکی و امثال انھا شاہنامہ فردوسی را افریدہ عہد غزنویان دانستہ اند۔ منشا این اندیشہ شاید اوّلاً تذکرہ لباب الالباب محمّد عوفی باشد، کہ در ان راجع بہ فردوسی در باب ’’ذکر شعرای ال ناصر‘‘ سخن رفتہ است۔ ولی معلوم می گردد، کہ محمّد عوفی بیشتر پایان عمر شاعر را در نظر داشتہ است و از ہمین نظر کسائی مروزی، بہرامی سرخسی، رابعہ بلخی را نیز، کہ از شعرای قرن دہم یا عہد سامانیان می باشند، بہ این دورہ شامل کردہ است۔۱؎
ثانیاً بہ سلطان محمود پیشکش شدن شاہنامہ ان را ظاہراً چون پدیدہ زمان غزنویان بہ جلوہ می اورد۔ امّا چنان کہ ذکر شد، شاہنامہ در عہد سامانیان در اخر قرن دہم بہ پایان رسیدہ بود و از افریدہ ھای فردوسی در عہد غزنویان بہ جز چند بیت در مدح و ھجو سلطان محمود گفتہ او چیز دیگری باقی نماندہ است۔
ذبیح اللہ صفا ادیبات عصر ۱۰ و نیمہ اول عصر یازدہ را ھمچون یک دورہ ادبی مورد بررسی قرار دادہ، فردوسی را در ردیف عنصری و فرّخی و منوچھری گذاشتہ است۔ بہ نظر ما ادبیات نیمہ اوّل عصر ۱۱ ہر چندادامہ ادیبات عہد سامانیست، ولی چنان کہ بعدتر خواہیم دید، پس از شکست دولت سامانیان در ادبیات ہم بہ خصوص در موضوعات، ہدفھای اساسی و روحیہ ان تحوّل و تغییرات جدّی بہ وجود امد، کہ باعث از ہم جدا شدن این دو دورہ گشتہ است۔ بنابر این شاہنامہ فردوسی رابہ ہیچ وجہ نمی توان پدیدہ ادبیات عہد غزنویان دانست۔
یکی از اوّلین دانشمندانی کہ مسئلہ مذکور را درست درک کردہ، استاد صدرالدّین عینی بود۔ او در رسالہ دربارہ فردوسی و شاہنامہی او نوشتہ است: ’’چنانچہ استاد ابوالحسن رودکی بخارائی مشہور، دقیقی، مرادی و دیگرھا محصول ہمین دورہ [عہد سامانیان-م۔م] بودند، اینچنین فردوسی ہم یکی از سیماہای نمایان ہمان دورہ است۔‘‘۲؎
دانشمندانی چون یان ریپکا، محمد نوری عثمانوف، وخالق میرزا زادہ این اندیشہ راتقویت دادہ، فردوسی را نمایندہ بزرگ ادبیات عہد سامانی دانستہ اند۔ از جملہ، محمد نوری عثمانوف نوشتہ است: ’’داستان فردوسی بہ تقاضای شرایط تاریخی، کہ دولت سامانیان در عصر ۱۰ بہ وجود اوردہ بود، پدید امدہ است۔‘‘۳؎
برای ان کہ حقیقت مسئلہ روشن گردد و در منسوبیت فردوسی بہ عہد سامانیان شبھہ ای باقی نماند، مناسبت شاعران عصر۱۱، یعنی زمان غزنویان رابہ فردوسی و شاہنامہ او بہ طور اجمالی بررسی می کنیم۔ این جا راجع بہ روایات زیادی کہ در بارہ مناسبتھای شخصی سلطان محمود و فردوسی در تذکرہ ہا ثبت است و غلط بودن اکثر انھا را محقّقان، از جملہ صدر الدین عینی در رسالہ مذکور نشان دادہ اند، توقّف نمی کنیم و تنہا این نکتہ را یاداور می شویم، کہ مسلّماً شاہنامہ فردوسی بہ سلطان محمود پسند نیامدہ است و مورد قدرشناسی او قرار نگرفتہ است۔ چنین مناسبت را در رابطہ شاعران قرن ۱۱ با شاہنامہ ہم می توان مشاہدہ کرد۔ شاعران عہد غزنویان چون عنصری، فرّخی، منوچھری، عسجدی ہر گاہ سخن از فتوحات و کارنامہای ممدوح رود، بہ ستایش مبالغہ امیز پرداختہ ہمیشہ اورا از قھرمانان شاہنامہ برتر می دانند۔ حالا ما چند نمونہ را فقط از اثار یکی از نمایندگان ادبیات این دورہ فرّخی سیستانی۔ کہ دیوان او تقریباً بہ طور کامل باقی ماندہ است۔ نقل می کنیم۔ از جملہ فرّخی در قصیدہ ای لشکر کشی سلطان محمود را ہنگام فتح خوارزم توصیف نمودہ، اورا از بزرگترین قھرمانان شاہنامہ رستم و شاہِ مشہور ہوشنگ بہ مراتب افضل می شمارد:
ای بہ لشکر شکنی بیشتر از صد رستم
ای بہ ہشیار دلی بیشتر از صد ہوشنگ
بیژن ار بستہ تو بودی، رستہ نشدی
بہ حیل ساختن رستم نیو از ارژنگ۴؎
در قصیدہ دیگر شاعر کہ ان ہم بہ مدح سلطان محمود بخشیدہ شدہ است، شاہنامہ سراسر عبارت از افسانہ ہای دروغ دانستہ شدہ است:
گفتا: ’’چون او دگربہ جھان ہیچ شہ بود؟‘‘
گفتم: ’’زمن مپرس، بہ شہنامہ کن نگاہ‘‘
گفتا، کہ شاہنامہ دروغ است سربسر،
گفتم: ’’تو راست گیر و دروغ از میان بکاہ‘‘۵؎
چنانچہ ہویداست فرّخی نیز بہ تقاضای میل و خواہش ممدوحش سلطان محمود ماہیت و ارزش بلند وطن دوستی شاہنامہ و اھداف عالی فردوسی را نادیدہ گرفتہ است۔ بیتھای مذکور روایت زیر را، کہ در تاریخ سیستان درج شدہ است بہ خاطر می ارد:
وحدیث رستم بر ان جملہ است کہ ابوالقاسم فردوسی شاہنامہ بہ شعر کرد و بر نام سلطان محمود کرد و چندین روز ہمی برخواند۔ محمود گفت: ’’ہمہ شاہنامہ خود ہیج نیست، مگر حدیث رستم و اندر سپاہ من ہزار مرد چون رستم ہست‘‘۔ ابولقاسم گفت: ’’زندگانی خداوند دراز باد! ندانم اندر سپاہ تو چند مرد چون رستم باشد۔ امّا این دانم، کہ خدای خویشتن را ہیچ بندہ چون رستم دیگر نیافرید۔‘‘ این بگفت و زمین بوسہ کردو برفت۔۶؎
در ضمن مدح برادر سلطان محمود سپھسالار امیر یوسف و پسرش سلطان مسعود نیز بی اعتنایی قرّخی بہ قھرمان شاہنامہ مشاہدہ می شود:
صفدر چون تو نبود رستم یا سام
مہتر از تو نبود جم یا نوذر۷؎
ز مردی ان چہ تو کردی ھمی بہ اندک سال
بہ سالھای فراوان نکرد رستم زر۸؎
مخوان قصّہ رستم زاولی را
از این پس دگر، کان حدیثیست منکر۹؎
چنین ستایشھای پرمبالغہ و بی اعتنایی بہ شاہنامہ و قھرمانانش در قصاید فرّخی و معاصرانش خیلی فراوان است، کہ بی شبھہ از سیاست دولت غزنویان و مناسبت شاہان غزنوی بہ شاہنامہ منشا می گیرد۔ طوری کہ بر رسی ہا نشان می دھند امیران سامانی سیاست دینی و وطن دوستی و افتخار ملّی را باہم پیوستہ برابر ترغیب دین اسلام بہ برانگیختن احساس وطن دوستی مردم نیز توجہ زیاد ظاہر می نمودند، ولی غزنویان سیاست دینی را شعار و نقاب خود قرار دادہ، بہ فتوحات و غارتگری کشورہای ہمسایہ می پرداختند۔ ہرچند انھا خودرا ظاہراً پیرو سامانیان وا نمود کردہ، شاعران رابہ دربار جمع اوردند، ولی ہدف انھا دیگر بود۔ برای شاہان غزنوی نہ اندیشھای وطن دوستی و افتخار ملّی، بلکہ مدح و ستایش کارنامھا و فتوحاتشان مہم بود۔ از این جاست کہ شاہنامہ بہ ہدفھای انھا بہ ہیچ وجہ سازگار نبود و سبب قدر نشدن ان ہم در ہمین است۔ این سیاست غزنویان را شاعران دربار خوب درک کردہ بودند، از این جاست، کہ شاہنامہ و قھرمانان ان را پست می زدند۔ ولی بعضی محقّقان عاملھای دگر را سبب پذیرفتہ نشدن شاہنامہ نشان دادہ اند۔ از جملہ عبدالحسین زرّین کوب در بارہ سلطان محمود سخن راندہ، صاحب ذوق و شعر دوست بودن و مخصوصاً تمایل زیاد دینی و مذہبی داشتن اورا تاکید نمودہ، سبب مناسبت ناخوش سلطان را بہ شاعر در ہمین زمینہ دانستہ نوشتہ است: ’’چنانکہ علّت عدم التفاتِ او بہ شاہنامہ ظاہراً اتّھام فردوسی بہ رفض و اشتمال کتاب او برکارنامہ مجوس باید بودہ باشد۔‘‘۱۰؎
ولی بہ نظر ما ہم شعر دوستی وہم دین پرستی سلطان محمود جنبہ تظاہری داشتہ، در زیر نقاب آنھا غرض ہای سیاسی نھفتہ است۔ دلیلھای زیادی موجودند کہ سست و ضعیف بودن اعتقاد دینی اورا نشان می دھند، کہ بہ این عبدالحسین زرّین کوب ہم اقرار دارد و ’’دین را وسیلہ اغراض دنیوی‘‘۱۱؎ ساختنِ اورا تایید کردہ است۔
طوری کہ معلوم است، سلطان محمود برای پایداری دولت خود و بہ دست اوردن ثروت راہ فتوح کشورھای ہمسایہ، از جملہ ہندوستان را کہ یکی از غنی ترین کشورھای شرق محسوب می شد، پیش گرفت و در این جادہ مثل گذشتگان خود۔ الپتگین و سبکتگین۔ سیاست دینی و مذہبی غزوات را نقاب قرار دادہ، بہ لقب غازی ہم مشہور گشت۔ او با این بہانہ توانست ہمچنین گروہ بزرگ ادمان بیکار و خانہ خرابشدہ را، کہ در ہر مورد امادہ عصیان بودند، بہ غزوات جلب نماید و یا مخالفان زیاد خود را از بین برد۔۱۲؎ بنا بر ایں توجّہ سلطان محمود بہ دین و مذہب نتیجہ ’’ذوق مذہبی‘‘ او نبودہ است۔ سیاست پیشگرفتہ سلطان محمود ہر چند از طرف شاعران دربارش باہر وسیلہ روپوش و ستایش می شد ، ولی جنبہ غارتگرانہ ان ہنوز در ہمان عصر اشکار شدہ بود و از جملہ ناصر خسرو در خصوص سیاست ریاکارانہ دینی محمود نوشتہ است:
ان کہ بہ ہندوان بود، یعنی کہ غازیم
از بھر بدرگان، نہ ز بھر غزا شدست۱۳؎
ابن ہمہ گواہ بر ان است، کہ بہ سلطان محمود نہ مطالب مذہبی شاہنامہ، کہ مقامی ندارد، بلکہ پیش از ہمہ اندیشہ ہای وطن دوستی، افتخار بہ گذشتہ درخشان تمدّن ایرانی، احیای عجم [’’عجم زندہ کردم بدین پارسی‘‘] کہ کاملاً با سیاست دولتی سامانیان سازگار بودند، پسند نیامدند۔ از این جاست، کہ این شاہکار بزرگ نظم کہ معروفترین شاعران عالم را مفتون کردہ است، مورد قبول شاعران دربار سلطان محمود ترک نژاد قرار نگرفت۔ بنا بر این شاہنامہ فردوسی راہم از لحاظ تاریخ تالیف، ہم از نگاہ موضوعِ مندرجہ و مہمتر از ہمہ از نظر روحیہ و مرام وطن دوستی اش نمی توان بہ ادبیات عہد غزنویان یا قرن نہم منسوب دانست۔ این شاہ اثر واقعاً از ہر لحاظ بہ ادبیات دورہ سامانیان قرابت و وحدت داشتہ، یک جزء ترکیبی ان می باشد و باید شاہکار عصر دہم ارزیابی شود۔
یادداشتھا
۱- محمد عوفی، لباب الاباب، از روی چاپ براون، بامقدمہ محمد قزوینی، تحقیق سعید نفیسی، تھران ۱۳۹۱ش، ص۵۵۰-۵۴۸،۵۴۳،۵۳۶-۵۱۹۔
۲- صدر الدین عینی، ’’در بارہ فردوسی و شاہنامہ او‘‘ کلیات، ج ۲، کتاب اوّل، دو شنبہ، ۱۹۶۳م، ص۱۵۔
۳- محمد نوری عثمنوف، فردوسی۔۔۔ روزگار و اثار (بہ زبان روسی)، مسکو، ۱۹۵۹م، ص۷۔
۴- فرخی سیستانی، دیوان، بہ کوشش محمد دبیر سیاقی، تھران، چاپ دوم، ۱۳۴۹م، ص۲۰۶۔
۵- ھمو، ھمان، ص۳۴۴۔
۶- تاریخ سیستان، ویر ایش متن، جعفر مدرس صادقی، تہران ۱۳۷۳ش، ص۶،۵،۴،۳۔
۷- فرخی سیستانی، دیوان، ص۱۲۸۔
۸- ھمو، ھمان، ص۱۳۰۔
۹- ھمو، ھمان، ص۱۴۸۔
۱۰- عبدالحسین زرین کوب، از گذشتہ ادبی ایران، تہران ۱۳۷۵ش، ص۲۳۳-۲۳۲۔
۱۱- ھمو، ہمان، ص۲۳۳۔
۱۲- در این بارہ در اثر ہای ذیل بہ تفصیل سخن رفتہ دلیلھای زیاد اوردہ شدہ است: ۱۔یاکوباوسکی،”محمود غزنوی “، در مجموع فردوسی (بہ زبان روسی) لنینگراد، ۱۹۳۲م۔ ن۔ و۔ پدیگولیووسکی و دیگران، تاریخ ایران از دوران قدیم تا اخر قرن ھژدہ، لنینگراد، ۱۹۵۸م۔
۱۳- دیوان، بہ کوشش مجتبی مینوی و مھدی محقق، تہران ۱۳۵۳ش، ص۵۲۔
