نگاہ دوسویۂ علامہ اقبال بہ حکمت

دکتر ذوالفقار رھنمای خرمی

چکیدہ

واژگان، کمترین ظرف بیان و ویژہ واژگان (اصطلاح) فراخترین ظرفی است کہ معنی و مفہوم را می توان، در آن جای داد، از جملہ واژہ حکمت و ویژہ واژگان حکمت، از صورتھای بیان است۔ اگر نگاہ دوسویہ را، یکی از ویژگیھای اندیشہ ورزی اقبال بدانیم، سخن درستی است۔ این نگاہ دوسویہ، در واژۂ حکمت و در ترکیب حکمت کلیمی و حکمت فرعونی بہ چشم می خورد۔ راھکار علامہ اقبال، نشان از ذھن آفرینشگر او دارد۔ کارکرد دوگانۂ حکمت در دو ترکیب حکمت کلیمی و حکمت فرعونی، برای مرزبندی دو نوع معنی و دو نوع نگرش و دو شیوۂ ارزش گذاری است۔خوانندۂ این پژوھش، افزون بر آگاھی از معنی حکمت، معانی پیوستہ بہ دو محور حکمت کلیمی و حکمت فرعونی را دریافت خواھد کرد۔ این معانی پیوستہ، در اندیشۂ آفرینشگر اقبال، آن چنان ژرف است کہ گویی برای امروزیان نیز شنیدنی است۔

واژہ ھای کلیدی: حکمت، حکمت کلیمی، حکمت فرعونی۔

۱-مقدمہ

یکی از مثنوی ھای علامہ اقبال، پس چہ باید کرد ای اقوام شرق می باشد۔۱؎ درون مایہ ھای شعری آن، از سویی احساس خطری است برای مسلمانان و از سوی دیگر، خوش خبری ھای روحانی و معنوی۔

در بین سر خط ھای این مثنوی پانصدوچہل بیتی، دو عنوان ذھن نگارندۂ این پژوھش را بہ سوی خود کشید؛ حکمت کلیمی و حکمت فرعونی۔۲؎

نگارندہ بر اساس فرھنگ ھای فارسی و نیز فرھنگ قرآنی، این گونہ دریافتہ است کہ جغرافیای معنایی این دو ترکیب، در ساخت اندیشۂ علامہ اقبال، بہ چشم می خورد۔

اندیشۂ غیر شاعرانہ نشان معنایی ویژہ ای دارد، بویژہ در دنیای امروز مھارت ھای گونہ گون، نشان اندیشہ ورزی دانشمندان و دانشوران را آشکار می سازد؛ اما اندیشۂ ھمہ سو نگر علامہ اقبال و درھم تنیدگی معنایی، درون مایہ ھای شعری مثنوی پس چہ باید کرد‘ ای اقوام شرق را بہ رنگین کمانی از نور افشانی پیام و پیمان و پیوند، ھمسان کردہ است۔

اگر کسی با دیگر سرودہ ھای شناخت شناسانۂ علامہ اقبال آشنا نباشد؛۳؎ از سرخط این مثنوی در خواھد یافت کہ علامۂ ما راہ گشایی برای تنگناھای پیش روی مسلمانان را، مورد پرسش قرار دادہ است۔

این مثنوی، بہ طرح پرسش، پایان نپذیرفتہ است؛ بلکہ از درد شناسی بہ سوی درمان شناسی، راہ یافتہ است۔ تازگی ھای سخن علامہ اقبال، بہ گونہ ای است کہ گویی اقبال، حال و روز مسلمانان و ملت ھا را در آغازین دھۂ قرن بیست و یکم، با روح بلند خویش، بہ بازنگری نشستہ است و برای دل آگاھان و دلدادگانِ سرودہ ھای خود سخن می گوید۔

رنگ معنا، آن چنان برسرودہ ھای معرفت شناسانہ و دین باورانہ علامہ اقبال سایہ افکندہ است کہ کمتر کسی دل بستۂ زبان تغزّلی است۔ نمونۂ بسیار چشمگیری در این مثنوی بہ چشم می خورد و آن، رازگشایی و عشق ورزی اقبال با خورشید عالم تاب است۔ او با وصف دل آگاھانۂ خود ازخورشید؛ از خورشید مددجویی کردہ است۔

ویژگی برجستۂ مثنوی سرایی، جا سازی شدن، دیدگاہ ھای سرایندۂ مثنوی در لا بہ لای داستانھاست۔ علامہ اقبال، بدون اینکہ داستان پردازی را بہ عنوان ھستۂ اصلی مثنوی ھا بپذیرد، طرح دیدگاہ ھای خود را برتر دانستہ است۔ شاید بتوان گفت، ناھمسانی زیربنایی مثنوی ھای اقبال با مولوی، ھمین نکتہ است۔ بہ ھمین دلیل، خوانندۂ مثنوی مورد نظر ما دریافت کنندۂ دیدگاہ ہای اندیشہ ورزانۂ اقبال، خواھد بود۔

ھدف اساسی ما، نشان دادن تحلیل در دو ترکیب حکمت کلیمی و حکمت فرعونی است۔ این پژوھش از زاویہ ای بہ سراغ آثار علامہ اقبال رفتہ است کہ می تواند سرآغاز نگاھی درون متنی، بہ سرودہ ھا، بویژہ، بہ سرودہ ھای فارسی اقبال، گردد۔

این شیوہ، برای کار ورزیھای زبانی و ادبی دانشجویان محترم،بویژہ دانشجویان دورہ ھای تکمیلی زبان فارسی، می تواند مورد بہرہ گیری بیشتری قرار گیرد۔

۲-حکمت چیست؟

حکمت در واژہ، دانایی، علم، دانش و دانشمندی، عرفان و معرفت است۔۴؎ ھمچنین حکمت در ویژہ واژگانِ فلسفی، علمی است کہ درآن بحث می شود از حقایق اشیا، چنانکہ ھست در سرشت خویش؛ بہ اندازۂ قدرت و توانائی بشر و موضوع حکمت، اشیائِ موجود در خارج از ذھن است و فایدہ و غایت آن، دریافت کمال است در دنیا و رستگاری ونیک بختی است، در آخرت انسانی۔در نزد صوفیان،اسراری است کہ باھیچ کس نتوان گفت۔ اسرار حقیقت است کہ با عوام نتوان گفت؛ زیرا برای آنان زیان بخش است و یا مھلک۔۵؎

در فرھنگ قرآنی آمدہ است: حکمت، یک حالت و توانایی درک و شناسایی است کہ شخص بہ کمک آن می تواند حق و واقعیت را دریافت کند و مانع از فساد شود و کار را با یقین و محکم انجام دھد۔۶؎ حکمت، رسیدن بہ حق، بہ واسطۂ علم وعقل است۔۷؎

۳- حکمت از نظر اقبال

اقبال واژۂ حکمت و عبارتھای ترکیبی چون حکمت فرنگ، حکمت کلیمی وحکمت فرعونی را در شعر آوردہ است۔

در پیام مشرق، تعریفِ اقبال از حکمت این چنین است: حق اگر سوزی ندارد، حکمت است۔ اقبال در سنجش بوعلی و جلال الدین مولوی، گویی فلسفہ و عرفان، و عقل و عشق را، در دو کفۂ ترازو قرار دادہ است۔ در حالی کہ جلال الدین مولوی بہ پردۂ محمل کبریایی دست زدہ است، بوعلی ھمچنان در غبار ناقہ گم گشتہ راہ است۔ پایان راہ فیلسوف و عارف دوگونہ توصیف شدہ است و سرانجام:

حق اگر سوزی ندارد حکمت است

شعر می گردد چو سوز از دل گرفت۸؎

در ھمین اثر یازدہ بیت از سرودہ ھای اقبال، بہ کارکردھای حکمت فرنگ، مربوط است۔ تعریف اقبال، در فرھنگ کارکرد ھای حکمتِ فرنگ، پرستاری از مرگ است؛ نہ حیات:

کشد گرد اندیشہ پرگار مرگ

ھمہ حکمت او پرستار مرگ۹؎

درجای دیگری از پیام مشرق،گفت وگوی اگوست کنت و مزدورآمدہ است۔کنت عملکرد نظام سرمایہ داری را توجیہ کردہ است، ولی مرد مزدور حکمت فیلسوف یاد شدہ را حکمت فریبندہ برشمردہ است۔

گفتیم، پیام آوری اقبال در سرودہ ھایش تازگی دارد؛ بہ عبارتی نظام سرمایہ داری جھانی، ھمچنان، چنین دلیل ھایی را پیش روی محرومان جھان قراردادہ است:

بنی آدم اعضای یکدیگر اند

ھمان نخل را شاخ و برگ و بر اند

دماغ ار خرد زاست از فطرت است

اگر پا زمین ساست از فطرت است

یکی کارفرما یکی کارساز

نیاید ز محمود کار ایاز

نہ بینی کہ از قسمت کار زیست

سراپا چمن می شود خار زیست؟۱۰؎

مرد مزدور نمایندۂ بخش وسیعی از مردم دنیای نو پیشہ است- بخش وسیعی از مردمی کہ بہ عنوان کارگر در چرخۂ اقتصاد سرمایہ داری، از دسترنج خویش بہرہ نمی برند۔ گفتہ ھای مرد مزدور ریشہ ای و محکم است۔ محورھای زیر را می توان از گفتہ ھای مرد مزدور دریافت:

۱- ای حکیم! سخنانت ہمچون مس بی ارزش است کہ آشکارآن را با زراندودہ ای و کارگران را سفارش بہ تسلیم پذیری کردہ ای؛

۲-حق فرھادکوھکن را، بہ پرویز نابردہ، رنج دادہ ای؛

۳-ای حکیم! اندیشۂ نادرست را، باحکمت درست نشان مدہ؛

۴- بہروزی سرمایہ داران از دستمزد مزدوران است؛ آیا تو نمی دانی کہ سرمایہ دارِ ھیچ کارہ، دزد است؟

۵- تو چگونہ برای جرم سرمایہ دار یعنی محروم کردن کار گران از حق خودشان پوزش تراشیدہ ای؟۱۱؎

اقبال در جاوید نامہ حکمت را خیرِکثیر دانستہ است۔ نوزدہ بیت از سرودہ ھای اقبال در ایں کتاب بہ این عنوان اختصاص دارد۔

در این نمونہ سرودۂ اقبال، مفہومی دوگانہ، از حکمت را، می توان دریافت۔ یک مفہوم از حکمت خیرِکثیر است۔حکمت شہپرعلم است۔ حکمت ناگوھر را گوھر می کند۔

اقبال نشانہ ھای علمی را می دھد کہ در فرمان حکمت است۔ آن علم، براوج افلاک راہ دارد؛ آن علم اگر دل بہ حق ببندد،گویی پیامبری می کند و اگر از حق بیگانہ گردد، کافری است۔ پس:

علم را بی سوز دِل خوانی شر است

نور او تاریکی بحر وبر است۱۲؎

علمی کہ از حکمت دور شدہ است، سینۂ افرنگ را می سوزاند؛ از شبیخون و ھجوم لذت می برد؛ سرمایۂ اقوام را می برد و یاری گر ابلیس است، پس:

خوشتر آن باشد مسلمانش کنی

کشتۂ شمشیر قرآنش کنی۱۳؎

زیرا :

از جلال بی جمالی الامان

از فراق بی وصالی الامان

علم بی عشق است از طاغوتیان۱۴؎

علم با عشق است از لاھوتیان۱۵؎

اقبال در بیان دیگر، کارکرد حکمت را برای محبت قرار دادہ است۔ در اینجا، حکمت درردیف علم قرار دارد۔ او گفتہ است:

بی محبت علم وحکمت مردہ ای

عقل تیری بر ھدف ناخوردہ ای

کور را بینندہ از دیدار کن

بولھب۱۶؎ را حیدر کرار۱۷؎ کن۱۸؎

در مثنوی پس چہ باید کرد، ای اقوام شرق، افزون بر دو عنوان مورد بحث ما، یعنی حکمت کلیمی و حکمت فرعونی، اقبال در جایی دین وسیاست را دو حکمت نامیدہ است یعنی ھم دین، حکمت است و ھم سیاست:

معنی دین و سیاست بازگوی

اھل حق را زین دو حکمت بازگوی۱۹؎

در جای دیگر، نان ربایی از ناداران و بی بھرگان، حکمت نامیدہ شدہ است۔سخن علامہ اقبال، در این متن، ریشہ ای است۔او بسیاری از آسیبھا را، از سرمایہ داری دانستہ است۔ در پایان سرودہ اش نتیجہ گیری کردہ است کہ اگر نظام سرمایہ داری دگرگون نشود، آرزوی تھذیبِ دین و دانش، آرزوی خامی بیش نیست۔ سرودۂ اقبال چنین است:

امتی بر امتی دیگر چرد

دانہ این می کارد آن حاصل برد

از ضعیفان نان ربودن حکمت است

از تن شان جان ربودن حکمت است

شیوۂ تہذیب نو آدم دری است

پردۂ آدم دری سوداگری است

تا تہ و بالا نگردد این نظام

دانش و تھذیب و دین سودای خام۲۰؎

۴- حکمت کلیمی وحکمت فرعونی

کلیم بہ معنی سخنگو، ھم سخن و یا آن کسی است کہ با او سخن می گویی۔ در فرھنگ آنند راج آمدہ است: این صفت، لقب موسی (ع) است؛ زیرا بیشتر با حق تعالی سخن می گفت۔۲۱؎

در ترکیب حکمت کلیمی، واژۂ حکیم، با یای نسبت، صفت شدہ است۔ ولی صفتی است جانشین موصوف یعنی حکمتی کہ بہ موسای کلیم منسوب است۔

فرعون، نام عام پادشاھان قدیم مصر است۔ لقب ھر پادشاہ یا ملکی، فرعون بود۔ این واژہ بہ معنی سرکش، ستمکار و تباہکار آمدہ است۔۲۲؎

فرعون ھمزمان با موسی (ع) رامسس ثانی، سومین پادشاہ از طبقۂ نوزدہ سلطان مصر و نیز مشہور ترین پادشاہ آن کشور است کہ شھرھای بسیاری را فتح کرد۔ بنا براین، فرعونی ھرکس یا ھرچیز است، منسوب بہ فرعون، پادشاہ مصر۔۲۳؎

دو ترکیب حکمت کلیمی و حکمت فرعونی، رویا رویی معنایی دارند۔ اگر خوانندۂ محترم و یا ھرکسی، رویا رویی ھمہ سویۂ کلیم و فرعون را بپذیرد، رویا رویی و یا ناھمخوانی معنایی حکمت برایش پرسش برانگیز خواھد شد۔

برای ورود بہ بحث از دو نکتہ نباید گذشت۔ نکتۂ اول سخن ارسطو است۔ ارسطو معتقد است، ھرکلام موزون شعرنیست، اگرچہ ممکن است در کلام موزون علم طب یا حکمت طبیعی باشد۔۲۴؎

با ترازو قرار دادن سخن یاد شدہ می توان دریافت، بہ نسبتی کہ اقبال، سخن حکیمانہ و اندیشہ ورزانہ، درآثار منظوم خود آوردہ است، پیوستہ از اینکہ او را شاعر می شناسند، گلہ مند است۔۲۵؎

نکتۂ دوم، خاستگاہ مردم گرایانۂ شاعران، با ھمان مضمون خلق فکر و اندیشہ است۔ سخن ارزشمند علامہ اقبال این است کہ ملت ھا در قلب و مغز شاعران متولد می شوند، ولی در دست سیاستمداران بزرگ شدہ می میرند۔۲۶؎

خلق اندیشہ و رویکرد بہ ملت، دو ویژگی سخن اقبال با سرخط حکمت کلیمی و حکمت فرعونی است۔ ما این بحث را با عنوان گذاری ھای نوتری دنبال خواھیم کرد۔

۴۰۱- در نگاہ او پیام انقلاب

علامہ اقبال در سی ویک بیت از مثنوی پس چہ باید کرد، ای اقوام شرق و با عنوان حکمت کلیمی، نظریۂ قدرت نبوی را بیان کردہ است۔

رویا رویی نبوت، بہ عنوان حکم خداوندی، باحکم سلطانی طبیعی بہ نظر می رسد؛ زیرا تمام پیامبران برای آشکار کردن و عملی کردن با عامل ھای بازدارندۂ قدرت وثروت رو برو بودہ اند؛ او گفت:

تا نبوت حکم حق جاری کند

پشت پا برحکم سلطان می زند

در نگاھش قصر سلطان کہنہ دیر

قدرت او برنتابد حکم غیر

پختہ سازد صحبتش ھر خام را

تازہ غوغایی دھد ایام را

درس او اﷲ بس باقی ھوس

تا نیفتد مرد حق در بندکس

از نمِ او آتش اندر شاخ تاک

در کف خاک از دم او جان پاک

معنی جبریل و قرآن است او

فطرۃ اﷲ را نگھبان است او۲۷؎

پس از این معنی حکمت با نسبت حکمت کلیمی و بانگاہ مثبت آمدہ است۔ حکمت نبوی از عقل فن گرایانہ، برتر است:

حکمتش برتر ز عقل ذوفنون

از ضمیرش امتی آید برون۲۸؎

امتھا نمی توانند بی رھبر باشند۔ حکمرانان امت نبوی با پشتوانۂ حکمت کلیمی باید چنین باشند:

حکمرانی بی نیاز از تخت و تاج

بی کلاہ و بی سپاہ و بی خراج

از نگاھش فرودین خیزد ز دی

دُردِ ھر خُم تلخ تر گردد ز می

اندر آہ صبحگاہ او حیات

تازہ از صبح نمودش کائنات

بحر و بر از زور طوفانش خراب

در نگاہ او پیام انقلاب۲۹؎

۴۰۲- ھرکہن معبود را کن ریز ریز

در ادبیات پیشرفتۂ دنیای نقد و ادب و ھنر و معرفت و سیاست، از سیّالی اندیشہ، آبرو مندانہ یاد می شود۔ اگر با اندیشہ ای آزاد بہ سیر اندیشہ ورزی، دوران حیات اقبال روبرو شویم، بہ جای خط مستقیم بدون تحول، با منحنی اندیشۂ او روبرو خواھیم شد۔ سیّالی اندیشۂ اقبال، پیوستہ، در سیر تراشیدن، پرستیدن و شکستن قرار داشتہ است:

ھزاران سال با فطرت نشستم

بہ او پیوستم و از او گسستم

و لیکن سرگذشتم این دو۳۰؎ حرف است

تراشیدم پرستیدم شکستم۳۱؎

برای توضیح وتحلیل سخن اقبال کہ ’’ھر کھن معبود را کن ریز ریز‘‘ بہتر است با بینش زیر ساختی اقبال آشنا شویم۔

ریشۂ نو نگری اقبال بر اساس ساختار بینش درون دینی است۔ رسالت پیامبران الھی، از نگاہ اقبال، برون داد تحول در نگاہ و نگرش است۔ پیوند دادن عصر نو و نگاہِ نو بہ رسالت پیامبر، در سخن موزون اقبال دیدہ می شود۔ پیامبراسلام در مسیر ھمۂ پیامبران راستین پیشین، نقشِ نو برصفحۂ ھستی کشید و امتی گیتی گشا، تربیت کرد:

عصر نو کاین صد چراغ آوردہ است

چشم در آغوش او وا کردہ است۳۳؎

نقش نو بر صفحۂ ھستی کشید

امتی گیتی گشایی آفرید۳۲؎

پیامبراسلام با طرح راہ نو مسند قوم ھای پیش را درنوردید:

در جھان آیین نو آغاز کرد

مسند اقوام پیشین درنورد۳۳؎

دست کم پنج بھرہ از راہ نو پیامبر بہ زندگی و جامعۂ بشری رسید۔

۴۰۲۰۱- بندگان مسند نشین شدند

تا امینی حق بہ حق داران سپرد

بندگان را مسند خاقان سپرد

شعلہ ھا از مردہ خاکستر گشاد

کوھکن را پایۂ پرویز داد

اعتبار کار بندان را فزود

خواجگی از کار فرمایان ربود۳۴؎

۴۰۲۰۲- پیشینیان شکست خوردند

قوت او ھر کھن پیکر شکست

نوع انسان را حصار تازہ بست۳۵؎

۴۰۲۰۳- بندہ ھا آزاد شدند

تازہ جان اندر تن آدم دمید

بندہ را باز از خداوندان خرید۳۶؎

۴۰۲۰۴- دنیای کھن مُرد

زادن او مرگ دنیای کھن

مرگ آتشخانہ و دیر و شمن۳۷؎

۴۰۲۰۵- آزادی متولد شد

حریت زاد از ضمیر پاک او۳۸؎

این می نوشین چکید از تاک او۳۹؎

در حکمت نبوی کلیمی، ھمان راہ و ھمان آیین رسول خدا را می توان مشاھدہ کرد۔ اقبال با آفرینش بعضی صفات در انسان، بہ کمبود وکاستیھای فردی و اجتماعی اشارہ دارد۔

ترس اندیشی، محرومیت از معرفت دل، نداشتن عزم، تسلیم ناپذیری در مقابل وحی و فزون خواھی از آسیبھای فردی و اجتماعی انسان روزگار جدید است۔ بہ ھمین دلیل، افزون برآموزش درس بیباکی و شجاعت و دل در سینہ نھادن و آموزش عزم و تسلیم و رضا، اقبال با شگفتی دربارۂ حکمت کلیمی می گوید:

من نمی دانم چہ افسون می کند

روح را در تن دگرگون می کند

صحبت او ھر خزف را دُر کند

حکمت او ھر تھی را پُرکند

بندۂ درماندہ را گوید کہ خیز

ھر کھن معبود را کُن ریز ریز۴۰؎

۴۰۳- رھیافت از جلال حق بہ جمال حق

در گفت وگوی پردامنۂ مولوی و اقبال در اثر گران سنگ جاوید نامہ، اقبال پرسش کردہ است کہ چگونہ می توان بہ دیدار حق رفت؟ در پاسخ مولوی دو نظریہ قابل دریافت است: یکی سلطانی بہ دست آوردن و دوم زایش؛ بخوانیم:

گفت اگر سلطان ترا آید بہ دست

می توان افلاک را ازھم شکست

باش تا عریان شود این کائنات

شوید از دامان خود گرد جھات

در وجود او نہ کم بینی نہ بیش

خویش را بینی ازو او را ز خویش

نکتۂ ’’الا بسلطان‘‘۴۱؎ یاد گیر

ورنہ چون مور و ملخ در گِل بمیر۴۲؎

حقیقت این است کہ اقبال با شناختی ھمہ سویہ از جھان و جھان اسلام و مشرق زمین و باتوجہ بہ آسیب پذیری ھای ناشی از نبود قدرت در دست مسلمانان، معتقد بہ نظریۂ قدرت بود و می گفت: بینش بدون قدرت، تعالی اخلاقی می آورد، ولی نمی تواند یک فرھنگ پایندہ بسازد، قدرت بدون بینش و بصیرت تمایل بہ آن دارد کہ مخرّب و غیر انسانی شود۔ برای گسترش و ترقی انسانیت لازم است کہ دوی آنھا، باھم ترکیب شوند۔۴۳؎

اقبال در مقالہ ای کہ باعنوان ’’اسلام بہ عنوان یک ھدف سیاسی واجتماعی‘‘ در سال ۱۹۰۹م چاپ کرد، نیز این عقیدہ را ابراز داشت کہ تصور اسلام بدون شوکت و قدرت و نیرو امکان ندراد ۔۴۴؎

بہ عقیدہ وی قدرت محوری و یگانگی و توحید باوری، ناھمخوان نیست۔ اقبال در خطاب آشکار بہ مرد حق می گوید:

مرد حق ! افسون این دیر کہن

از دو حرف ربّی الاعلی شکن۴۵؎

دور افتادگی انسانھا و مسلمانھا از مقامِ و جایگاہِ واقعی، ویشۂ ہمۂ ناکامی ہاست:

از مقام خویش دور افتادہ ای

کرکسی کم کن کہ شاہین زادہ ای۴۶؎

رھیافتِ امتِ اسلامی بہ مقامِ گذشتۂ خویش از نگاہِ عارفانۂ اقبال، بسیار تماشایی است۔ او ابتدای عشق و مستی را قاھری و انتھای عشق و مستی را دلبری می داند۔ رھنمود ھای اقبال، در ھمین بخش، چنین است:

در رضای حق فنا شو چون سلف

گوھر خود را برون آر از صدف

در ظلام این جھان سنگ وخشت

چشم خود روشن کن از نور سر شت۴۷؎

با ھمۂ این توانمندی ھا:

تا نہ گیری از جلال حق نصیب

ھم نیابی از جمال حق نصیب۴۸؎

۴۰۴- حکمت ارباب کین مکر است و فن۴۹؎

ھر اندازہ کہ اقبال تلاش داشت با سرخط حکمت کلیمی دردھا و درمانھا رانشان دھد، در حکمت فرعونی بیشتر دردھا را آشکار کردہ است۔ پیوند دوگونۂ زبان و اندیشہ از روزگارکھن تا روزگار جدید کاری است کہ تنھا اقبال از عہدۂ آن برآمدہ است۔

او حکمت کلیمی را حکمت ارباب دین دانستہ و پس از آن سرودہ است:

حکمت ارباب دین کردم عیان

حکمت ارباب کین را ھم بدان۵۰؎

ھنر برجستۂ علامہ اقبال طرح موضوع ھای نو در قالب شعری کھن است۔ بر ای این کہ آسیب پذیری تمدن جدید را بہ آگاھی خوانندگانش برساند، ویژگیھا و کارکردھا وکاستیھای تمدن جدید را آوردہ است بدین قرار:

۱- حکمت دشمنان بشری، مکر و فن است؛ پیامد طبیعی مکر و فن از سویی تخریب جان و از سوی دیگر تعمیرتن است۔ پیام آشکار اقبال در تعمیر تن، رویا رویی او باآسایش و بہرہ گیری انسان از جھان نیست، بلکہ محور قرار دادن حیات برای پاسخ گویی بہ نیازھای جسمانی است۔

۲- حکمت ارباب کین از بند دین رھا شدہ است و مقام شوق و محبت و مکتب عشق را از دست دادہ است۔

۳- غلامان، بہ خواست خواجگان می اندیشند؛ چنین رخدادی حاکمیت رسانہ ای و تبلیغی خواجگان است۔خواجگان جدید چہرہ عوض کردہ اند اما در سرشت خویش پیوستہ تودہ ھای مردم را دنبالہ رو و مطیع می خواھند۔

۴- پیام رسانان دینی تودہ ھای مردم، زیر نفوذ حکمت ارباب کین، بر مراد خواجگان دین را تعبیر و تفسیر می کنند۔

۴۰۵- زا د و مرگ آرزوھا

یکی از برداشت ھای لطیف اقبال در زمینۂ انسان شناسی است۔ انسان با یک صفت، نشان از حیات دارد و آن آرزو مداری است۔۵۱؎

از تفاوت ھای آشکار بینش علامہ اقبال با تمام کسانی کہ دین را از نگاہ اخلاق و زھدِ تندروانہ و یا از نگاہ تصوف و عرفان دیدہ اند، در بحث آرزو است۔تمام گفتہ ھای اقبال در این بستر نشان از پیوندِ آسمان و زمین و عقل وعشق و دنیا وآخرت دارد۔

در عنوان حکمت فرعونی، اقبال ملت ھای زیر سایۂ حکمت غرب را مورد اشارہ دارد۔ آنان کشتۂ تدبیر غیر ھستند،آنان در نابودی خویش و در آبادی حکمت فرعونی تلاش می کنند۔آنان در علم و فن صاحب نظر می شوند ولی از وجود خویش بیخبراند۔آنان نقش حق را از نگین خویش ستردہ اند و در ضمیرشان آرزوھا بہ محض تولد می میرد۔۵۲؎

آنچہ کہ بدان اشارہ کردیم، یکی از محورھای نونگری اقبال است۔ آرزوستایی در شعر اقبال دفتر جداگانہ ای دارد۔ ما در گنجایش این مقالہ، بحث را دنبال خواھیم کرد۔

۴۰۵۰۱- آرزو چیست؟

زندگی در جست وجو پوشیدہ است

اصل او در آرزو پوشیدہ است

آرزو صید مقاصد را کمند

دفتر افعال را شیرازہ بند۵۳؎

گرم خون انسان ز داغ آرزو

آتش این خاک از چراغ آرزو۵۴؎

زندگانی را بقا از مدعاست۵۵؎

کاروانش را درا از مدعاست۵۶؎

زندگی بر آرزو دارد اساس

خویش را از آرزوی خود شناس۵۷؎

از تمنا۵۸؎ رقص دل در سینہ ھا

سینہ ھا از تاب او آیینہ ھا۵۸؎

دل ز سوز آرزو گیرد حیات

غیر حق میرد چو او گیرد حیات۵۹؎

آرزو جان جھان رنگ و بوست

فطرت ھر شی امین آرزو ست۔۔۔

طاقت پرواز بخشد خاک را

خضر باشد موسی ادراک را۔۔۔

آرزو ھنگامہ آرای خودی

موج بیتابی ز دریای خودی۔۔۔

زندہ را نفی تمنا مردہ کرد

شعلہ را نقصان سوز افسردہ کرد۶۰؎

۴۰۵۰۲- ھر کہ تخم آرزو در دل نکشت۔۔۔

ما بدون ھیچ شرح و توضیحی در پاسخ این پرسش کہ آرزو چیست؛ نمونۂ بیت ھای اقبال را آوردیم۔ در بیانی دیگر جای خالی آرزو در وجود انسان نیز، در بستر فکری اقبال وصف شدہ است۔ نقش بندی آرزوی تازہ در پیوند با اندیشۂ سیّال اقبال معنی دار است۔ نقد آرزوھای کھن پیامدی دارد وآن، رویکرد بہ آرزوھای جدید است۔

در گذر از رنگ و بوھای کھن

پاک شو از آرزوھای کھن

این کھن سامان نیرزد با دو جو

نقشبند آرزوی تازہ شو

زندگی بر آرزو دارد اساس

خویش را از آرزوی خود شناس

چشم وگوش و ھوش تیز از آرزو

مشت خاکی لالہ خیز از آرزو

ھر کہ تخمِ آرزو در دل نکشت

پایمال دیگران چون سنگ و خشت

آرزو سرمایۂ سلطان و میر

آرزو جام جھان بین فقیر

آب وگل را آرزو آدم کند

آرزو ما را ز خود محرم کند

چون شرر از خاک ما بر می جھد

ذرہ را پھنای گردون می دھد۶۱؎

و یا در جای دیگر می گوید:

چون ز تخلیق تمنا۶۲؎ بازماند

شہپرش بشکست و از پرواز ماند۶۳؎

و در جای دیگر:

گریبان چاک و بی فکر رفو زیست

نمی دانم چسان بی آرزو زیست

نصیب اوست مرگ ناتمامی

مسلمانی کہ بی اﷲ ھو زیست۶۴؎

۴۰۶- ملتی خاکستر او بی شرر

کارکرد حکمت فرعونی بہ عنوان عامل ھای بازدارندۂ بیرونی، تنھا دلیل ناکامی انسانھا نمی تواند باشد۔ آسیب ھای شخصیّتی و اخلاقی و اجتماعی آن را باید شناخت و درمان کرد۔ بی تردید، با وجود علتھا پیامد ھای طبیعی آن، پیوستہ ماندنی است۔

احساس شاعرانۂ اقبال با معرفت دینی و ملی او بہ ھم آمیختہ است۔ علامہ اقبال پیامد زادن و مردن آرزوھای انسانی، می گوید:

بی نصیب آمد ز اولاد غیور

جان بہ تن چون مردہ ای در خاک گور

از حیا بیگانہ پیران کھن

نوجوانان چون زنان مشغول تن۔۔۔

دختران او بہ زلف خود اسیر

شوخ چشم و خود نما و خردہ گیر

ساختہ، پرداختہ، دل باختہ

ابروان مثل دو تیغ آختہ۔۔۔

ملتی خاکستر او بی شرر

صبح او از شام او تاریک تر

ھر زمان اندر تلاش ساز و برگ

کار او فکر معاش و ترس مرگ۶۵؎

سخنان اقبال در وصف ملت ھای فرعون زدہ، آنچنان آشکار است کہ نیاز بہ شرح و توضیح ندارد۔ اگر در لابہ لای سخنان اقبال دنبال دلیل دیگر می باشیم آن بدینقرار است:

۴۰۷- الامان از گفتہ ھای بی عمل

در ادامۂ ھمان سخن ، دیگر قشرھای اجتماعی جامعہ ہای ایستا را، می خوانیم۔ یعنی توانمندان آنھا بخیل و عیش دوست ھستند۔آنان بہ آراستگی ھای آشکار دنیا مشغولند و در بیان اقبال:

غافل از مغزند و اندر بند پوست۶۶؎

چنین ملت ھایی:

از حد امروز خود بیرون نجست

روزگارش نقش یک فردا نبست۶۷؎

چنین ملت ھایی:

از نیاکان دفتری اندر بغل

الامان از گفتہ ھای بی عمل

دین او عھدِ وفا بستن بہ غیر

یعنی از خشت حرم تعمیر دیر۶۸؎

و سر انجام باید دریغ خورد برای آن مردمی کہ:

مُرد و مرگ خویش را نشناختہ۶۹؎

***

یادداشتھا

۱- بر اساس پژوھش آقای احمد سروش، این مثنوی در ۱۹۳۴م منتشر شدہ است۔ در حالیکہ محمد بقایی (ماکان) سال ۱۹۳۶م را سال نشر این اثر دانستہ است۔ رجوع شود بہ کلیات اشعار فارسی مولانا اقبال لاہور ی، شاملِ مجموعہ ھای اسرار خودی، رموز بے خودی، زبور عجم، گلشن راز جدید، پیام مشرق، جاوید نامہ، پس چہ باید کرد ای اقوام شرق مع مسافر، ارمغانِ حجاز، بہ تصحیح واھتمام احمد سروش، چاپ ہشتم، تہران، انتشارات سنایی، ۱۳۸۱ش۔ص پنجاہ و پنج و دیوان اقبال لاہوری، (میکدۂ لاہور )، تصحیح و مقدمہ محمد بقایی (ماکان)، ص ۱۵۔ [لازم بہ یاد آوری است کہ پس چہ باید کرد ای اقوام شرق در سال ۱۹۳۶م اوّلین مرتبہ بہ چاپ رسید، ولی مثنوی مسافر کہ در ضمیمہ اَش آمدہ، در سال ۱۹۳۳م حین مسافرت اقبال بہ افغانستان سرودہ شدہ بود __ سردبیر]۔

۲- سر خط ھای این مثنوی بہ شرح زیر است:

تمہید : خطاب بہ مھر عالمتاب؛ حکمت کلیمی- حکمت فرعونی؛ لا الہ الااﷲ؛ فقر؛ مرد حر؛ در اسرار شریعت؛ اشکی چند بر افتراق ھندیان؛ سیاسیات حاضرہ؛ حرفی چند با امت عربیہ؛ پس چہ باید کرد ای اقوام شرق؛ در حضور رسالت مآب۔

یک تفاوت اساسی در عنوان ھای شعری اقبال و متن دیدہ می شود۔ در عنوان گذاریھا ترکیبھای عربی بیشتر بہ چشم می خورد، در حالیکہ در متن واژہ و ترکیبھای فارسی بیشتر دیدہ می شود۔

اقبال زبانِ گفتاری نمی دانست اما شعر فارسی می خواند و شعر فارسی می سرود۔ این پدیدہ در فرھنگ آموزشی گذشتۂ ایران فراوان دیدہ شدہ است۔ کسانی کہ بہ طور طبیعی عربی و یا قرآن می خواندند، توانایی خواندن متنھای فارسی را پیدا می کردند۔ اقبال می خواند و می سرود ولی نوشتن نثر فارسی وگفتار فارسی نمی دانست۔ در ایران نیز توانایی خواندن بدون توانایی نوشتن در افراد دیدہ می شود۔

۳- دست کم، دو نظریہ، دربارۂ شعر وشناخت وجود دارد۔ بخشی از فیلسوفان، شعر را نوعی از شناخت نمی شناسند؛ زیرا در باور آنھا زبان آئینۂ جھان است و زبان شاعر، ساحتِ ویژہ ای از زبان را تشکیل می دھد (رجوع شود بہ مقالہ ’’گسترۂ خیال‘‘، نوشتۂ دکتر غلام حسین ابراھیمی دینانی، روزنامہ اطلاعات، ۱۲ آبان ۱۳۷۸ش)؛ نظریۂ دوم آنست کہ شعر و شناخت، پیوندی نزدیک و درھم تنیدہ دارند؛ بویژہ، در شکل گیری مکتبھای ادبی، ھستۂ اصلی مکتب ادبی رئالیسم، ارتقای شناخت بھرہ گیران از ھنر، مورد نظر می باشد۔(رجوع شود بہ مکتبھای ادبی، از رضا سید حسینی، انتشاراتِ آگاہ، تہران، ۱۳۷۱ش، در ۲جلد، ص۱۵۷) براساس دیدگاہِ دوم، ادبیات مشروطۂ ایران از چشم انداز شاعران این دورہ توانست شعور سیاسی جامعہ را افزایش دھد (رجوع شود بہ شعر و شناخت از ضیاء موحد ، تہران، انتشارات مروارید، ۱۳۷۷ش، ص ۹۱) ۔

۴- علی اکبر دھخدا، لغت نامہ، موسسۂ لغت نامۂ دھخدا، وابستہ بہ دانشگاہِ تہران، تہران، ذیل واژۂ حکمت، از جملہ حکیمان مسلمان، در قرن چہارم وپنجم (برابر با یازدہ و دوازدہ میلادی )، حکیم ناصرخسرو قبادیانی است۔او واژۂ حکمت را بہ معنی دانشِ نجات بخش بہ کار گرفتہ است:

اگر حکمت بہ دست آری بہ آسانی روی زین جا

وگر حکمت نیا سنجی، برون باید شدن بستم

و یا :

تھی از حکمتی بہ علت آن

کہ پری از طعام تا بینی

ہ- ھمو۔

۶- عبداللّہ قرشی ، قاموس قرآن ، چاپ چہارم، انتشارات دارالکتب الاسلامیہ، تہران، ۱۳۶۴ش، ذیل واژۂ حکمت ۔

۷- در قرآن حکیم بیست بار واژۂ حکمت آمدہ است و بیشتر در کنار کتاب قرار گرفتہ۔ از جملہ در آیۂ ۱۲۹ از سورۂ ۲، وآیۂ ۴۸ از سورۂ ۳، وآیۂ ۸۱ از سورۂ ۳، وآیۂ ۱۰ از سورۂ ۵ و۔۔۔ ۔

۸- محمد اقبال ، کلیات اشعار فارسی مولانا محمد اقبال لاہوری، بہ تصحیح و اہتمام احمد سروش، پیام مشرق ، ص۲۲۵۔

۹- ھمو، ھمان ، ص ۲۳۴۔

۱۰- ھمو، ھمان ، ص ۲۶۵۔

۱۱- ھمو، ھمان ، متن سرودۂ اقبال چنین است :

فریبی بہ حکمت مرا ای حکیم

کہ نتوان شکست این طلسم قدیم

مس خام را از زر اندودہ ای

مرا خوی تسلیم فرمودہ ای

کند بحر را آب نایم اسیر

ز خارا برد تیشہ ام جوی شیر

حق کوھکن دادی ای نکتہ سنج

بہ پرویز پرکار و نابردہ رنج ؟

خطا را بہ حکمت مگردان صواب

خضر را نگیری بہ دام سراب

بہ دوش زمین بار سرمایہ دار

ندارد گذشت از خور و خواب وکار

جھان راست بھروزی از دست مزد

ندانی کہ این ھیچ کار است دزد ؟

بی جرم او پوزش آوردہ ای؟

بہ این عقل و دانش فسون خوردہ ای؟

۱۲- اقبال ، جاوید نامہ ، ص۳۱۲۔

۱۳- ھمو، ھمان ۔

۱۴- طاغوتیان ، سرکشان و طغیان کنندگان ھستند ۔ از نظر دینی ، انسان اگر جز خدا را پرستش کند، طاغوتی است۔ ممکن است چیز مورد نظر آشکار باشد و یا نا آشکار۔

۱۵- اقبال ، جاوید نامہ ، ص۳۱۲۔ دربارۂ لاھوتیان اضافہ شود کہ: ھستی را بہ دو بخش تقسیم می کنند ، عالم لاہوت و عالم ناسوت۔ لاھوت نیروی حیات بخش از عالم برین و از عالم بالاست کہ در عالم ناسوت دیدہ می شود ۔

۱۶- بولھب یا ابولھب، اگرچہ پیوندِ نسبی با رسول خدا داشت، اما در برابر پیام رسانی رسول خدا، رویا رویی آشکار داشت و مردم را از راہ رسول خدا، دور می کرد ۔

۱۷- حیدر بہ معنی شیر یا اسد، نام علی بن ابی طالب است۔ کرار، بسیار حملہ کنندہ است۔ علی (ع) بہ دلیل شجاعت در جنگھا وحملہ ھای پی در پی بہ حیدر کرار شہرت دارد ۔

۱۸- اقبال ، جاوید نامہ ، ص ۳۱۳۔

۱۹- اقبال ، پس چہ باید کرد ۔۔۔ ، ص ۳۸۹۔

۲۰- ھمو، ھمان ، ص ۴۰۲۔

۲۱- دھخدا ، لغت نامہ ، ذیل واژہ حکیم و بہ نقل از فرھنگ آنند راج۔

۲۲- ھمو، ھمان ۔

۲۳- ھمو، ھمان ۔

۲۴- زرین کوب ، عبدالحسین، فنِ شعر ارسطو، امیر کبیر، تہران، ۱۳۵۷ش، ص ۱۵۷۔

۲۵- اقبال ،جاوید، زندگی و افکار علامہ اقبال، ترجمہ دکتر شہین دخت صفیاری مقدم، انتشارات آستانِ قُدسِ رضوی، مشہد، ج ۱ ، ص ۵۹ و۶۰ و ۱۶۸، ۱۶۹۔

۲۶- ھمو، ھمان ، ص ۱۸۷۔

۲۷- اقبال ، پس چہ باید کرد۔۔۔،ص۳۹۱۔

۲۸- ھمو، ھمان ۔

۲۹- ھمو، ھمان ۔

۳۰- شاید اشتباہ چاپی در متن تصحیح احمد سروش رخ دادہ باشد۔ ظاہراً درست این است:

و لیکن سرگذشتم این سہ حرف است

تراشیدم پرستیدم شکستم

۳۱- اقبال، پیام مشرق، ص ۲۰۸۔

۳۲- اقبال، رموز بیخودی، ص ۷۱۔

۳۳- اقبال، اسرار خودی، ص ۱۶۔ در مصرع پایانی واژۂ درنورد، بہ معنی درنوردیدہ است۔ درنورد بہ تناسب فعل آغاز کرد، بہ کار رفتہ است ۔

۳۴- اقبال، رموز بیخودی ، ص ۷۰۔

۳۵- ھمو، ھمان، ص۷۱۔

۳۶- ھمو، ھمان ۔

۳۷- ھمو، ھمان ۔

۳۸- ھمو، ھمان ۔

۳۹- ھمو، ھمان۔

۴۰- ھمو، جاوید نامہ، ص۳۹۲۔

۴۱- اشارہ دارد بہ آیۂ ۳۳ از سورۂ الرحمن : یا معشر الجن والانس ان استتطعتم ان تنفذوا من اقطار السموات والارض فانفذوا لا تنفذون الا بسلطان۔ ای گروہ آدمیان و پریان ! اگر توانید کہ بیرون شوید تا دور شوید از کرانی ازکرانھای آسمان و زمین بیرون شید (شوید) و دور شید (شوید) و بیرون نشید (نشوید) مگر بہ سلطانی و برھانی و حجتی (رجوع شود بہ کشف الاسرار وعدہ الابرار از رشید الدین ابو الفضل میبدی ، بہ کوشش علی اصغر حکمت، انتشاراتِ امیر کبیر، تہران، ۱۳۷۱ش، ذیل آیۂ یاد شدہ ) ۔

۴۲- اقبال ، جاوید نامہ ، ص ۲۸۱۔

۴۳- اقبال ، احیای تفکر دینی دراسلام، ترجمۂ احمد آرام، موسسۂ نشرِ پژوھش ہای اسلامی، تہران، بی تا، ص ۱۰۷۔

۴۴- اقبال، جاوید ، زندگی و افکار علامہ اقبال ، ص ۱۸۲ ، ۱۸۳۔

۴۵- اقبال ، پس چہ باید کر د۔۔۔، ص ۳۹۲۔

۴۶- ھمو، ھمان ۔

۴۷- ھمو، ھمان ۔

۴۸- ھمو، ھمان۔

۴۹- ھمو، ھمان ، ص ۳۹۳۔

۵۰- متن شعر اقبال را بخوانیم :

حکمت ارباب کین مکراست و فن

مکر وفن؟ تخریب جان تعمیر تن!

حکمتی از بند دین آزادہ ای

از مقام شوق دور افتادہ ای

مکتب از تدبیر او گیرد نظام

تا بہ کام خواجہ اندیشد غلام

شیخ ملت با حدیث دلنشین

بر مراد او کند تجدید دین

از دم او وحدت قومی دونیم

کس حریفش نیست جزچوب کلیم

پس چہ باید کرد۔۔۔ ، ص ۳۹۳

۵۱- نگارندہ مقالہ ای باعنوان ’’آرزو ستایی در اسرار خودی اقبال‘‘ را بہ مجلہ علوم اجتماعی و انسانی دانشگاہ شیراز تقدیم کردہ ام و پذیرش چاپ گرفتہ ام۔ مقالۂ یاد شدہ در شمارۂ آتیِ مجلہ مزبور بہ چاپ خواھد رسید ۔

۵۲- اقبال، پس چہ باید کرد۔۔۔ ، ص ۳۹۳۔

۵۳- اقبال ، اسرار خودی ، ص ۱۳۔

۵۴- ھمو، ھمان ، ص ۲۵۔

۵۵- منظور از واژۂ مدّعا ، آرزو می باشد ۔

۵۶- اقبال، اسرار خودی، ص ۱۳۔

۵۷- اقبال ، مثنوی مسافر ، ص ۴۱۹۔

۵۸- اقبال، اسرار خودی ، ص ۱۳۔

۵۹- ھمو، ھمان ۔

۶۰- ھمو، ھمان ، ص ۱۴۔۱۳۔

۶۱- اقبال، مثنوی مسافر ، ص ۴۱۹۔

۶۲- تمنا ، از ریشہ مُنِیَ، بہ معنی آرزو می باشد ۔

۶۳- اقبال ، اسرار خودی ، ص ۱۳۔

۶۴- اقبال ، ارمغان حجاز ، ص ۴۴۲۔

۶۵- اقبال، پس چہ باید کرد۔۔۔ ، ص ۳۹۳۔

۶۶- ھمو، ھمان ۔

۶۷- ھمو، ھمان، ص۳۹۴ ۔

۶۸- ھمو، ھمان ۔

۶۹- ھمو، ھمان۔ بیت کامل چنین است:

آہ قومی دل ز حق پرداختہ

مُرد و مرگ خویش را نشناختہ