نقدِ تاریخی، سیاسی و اجتماعی عصرِ اقبال

دکتر محمد مہدی توسّلی

چکیدہ

ورود استعمار گران اروپایی بدنبالِ کسب ثروت افسانہ ای ہند و غارت منابع شبہ قارہ در پی مرگ اورنگ زیب و ضعف دولت امپرا توری، در حیات اجتماعی و سیاسی ہند تأثیر بسیار بدی گذاشت۔ اما پدید آمدن اندیشہ ھای جدید در شبہ قارہ و بویژہ تأثیر انقلابھای جھانی موجب بیداری جوامع ہندیِ ہندو و مسلمان شد و از این رھگذر جنبش ھای آز ادیخواھی در ھند بوجود آمد۔

این مقالہ سعی دارد تا نشان دھد کہ چگونہ سرگذشت تاریخی شبہ قارہ بر اثر ضعف ھا و کمبودھای ناشی از رھبری درست و نداشتن درک مناسب از ایدؤلوژی اسلامی در شبہ قارہ، بین سالھای ۱۸۷۳ء تا ۱۹۳۰ء باعث بدبختی و جنگ و خونریزی ھندو ھا و مسلمانان شد۔ تجزیہ و تحلیل شرایط و نقد تاریخی سالھای مورد بحث نیز، ھدف دیگر این مقالہ است تا بابر جستہ کردن نقش اصلی رھبران، بویژہ اقبال، در حساسترین شرایط تاریخی ھند، موضوع مھم و اہمیت ’’نگاہِ درستِ بہ اسلام‘‘ را روشن کند۔

واژہ ھای کلیدی: اقبال؛ پاکستان؛ ھند؛ کنگرہ؛ مسلم لیگ؛ محمد علی جناح؛ کمپانی ھند شرقی بریتانیا۔

مقدمہ

از ۱۸۶۰م، تقریباً دو دھہ پیش از ولادت علامہ اقبال، بورژوازی بریتانیا برای تحیکم دستگاہ اداری خود و تطبیق دادن آن باشرایط تاریخی نوین مجبور شد دگر گونی ھای قابل ملاحظہ ای در نظامِ حکومتِ استعماری در ھند ایجاد کند۔ در جریان این اصلاحات اداری بود کہ طرح نھایی دستگاہِ دولتی، یعنی وسیلۂ اصلی اسارت استعماری ھند توسطِ بریتانیا شکل گرفت۔۱؎ پیش از آن نیز، در اوت ۱۸۵۸م، پارلمان بریتانیا برای حکومت بھتر بر ھند، قانونی بہ تصویب رساند کہ بہ موجب آن قدرت دولتی ھند بہ تاج و تخت بریتانیا واگذار می شد و ادارہ این مستعمرہ تحتِ نظارتِ مستقیم پارلمان و حکومت بریتانیا قرار می گرفت۔ فرماندار کل بریتانیایی ھند عنوان نایب السلطنہ گرفت و بدین ترتیب بہ نمایندہ مستقیم تاج و تخت بریتانیا تبدیل شد۔ اما در خلال سالھای ۱۹۰۷ تا ۱۹۱۶ جنبش ناسیونالیستی ھند توسط دانشجویان ھندی شکل گرفت و بعد ھا این جنبش شکل تودہ ای پیدا کرد و بویژہ با نقش رھبران آن پس از جنگِ اول جھانی، و بخصوص با رہبری مھاتما گاندی بہ مبارزاتِ ضد استعماری تبدیل شد۔۲؎

تحولاتِ ھند پیش از استقلال

یکی از مسائل عمدہ ای کہ در تحول تاریخ شبہ قارہ در دوران کمپانی ھند شرقی بریتانیا پیش از استقلال روی داد، مسألۂ ناسیونالیزم مسلمانان شبہ قارہ بود۔ جوامع مسلمان شبہ قارہ، از نظر زبان، فرہنگ، نظامِ اجتماعی، مجموعہ نظامھای اخلاقی و معنویات و قوانین شخصی و خانوادگی مخصوص خودشان با دیگر جوامع ہندی مانند ھندو ھا، سیکھا، مسیحیان، و یھودیان متفاوت بود۔ در این خصوص محمد علی جناح، مؤسس پاکستان، پیش از جدایی از ہند، گفتہ بود: ’’ما ملتی ھستیم با فرہنگ و تمدن خاص خودمان، نامھا و واژہ ھای خاصّ، ارزشھا و معیار ھای ویژہ، قوانین و مقررات اخلاقی معین، عادات و رسوم و تقویمِ مخصوص بخود، تاریخ و سنت، استعداد و بلند پرواز یھای ویژہ؛ بطورِ خلاصہ، طرز تفکری خاصّ دربارہ زندگی و از زندگانی داریم؛ بہ حکم ھمہ قوانین بین المللی، یک ملت ھستیم۔‘‘۳؎ از این جھت، این طرز نگرش، تضاد مستقیمی با مشی کنگرۂ ملی ھند داشت کہ معتقد بود ھند یک واحد طبیعی است با ساکنانی از مذاہب و جوامع قومی گوناگون کہ در نھایت یک ملت متحد و تجزیہ ناپذیر را تشکیل می دھند۔۴؎ مشی مسلمانان۔ امّا۔ بخصوص برای جدایی از ھند، سیاست این کشور را در نیمۂ اول سدۂ بیستم تحت الشعاع قرار داد و واکنش ھای خشونت آمیز علیہ دو جامعۂ ھندو و مسلمان را باعث شد۔

مسلم لیگ و کمپانی ھند شرقی

چندین سال پیش از تأسیسِ حزب مسلم لیگ، مسئولیت ادارۂ نایب السلطنگی ھند، بہ یکی از کارمندان متوسط انگلیسی بہ نام کرزن سپردہ شد۔ وی گرچہ با استعداد بود اما خیال پرست با رگہ ای از اعتیاد بہ جھانخواری ویکتوریایی بود و از دیدگاہ او انگلستان قیم گذشتۂ ھند و آموزگار آیندۂ شبہ قارہ بود، بہ ھمین خاطر می پنداشت کہ ھند باید رنج بکشد و بار برد بہ این امید کہ در آیندہ دور دست پاداش بگیرد۔ از این دیدگاہ ھند مانند کودکی صغیر بود کہ بایستی از آزمون غربی شدن سرافراز بیرون آید تا اجازہ یابد از ارثیۂ خود استفادہ کردہ ودر آن دخل و تصرف کند۔۵؎اما ھند، برای کرزن سرابی بیش نبود زیرا ھند در اواخر سدۂ نوز دھم بیدار شدہ بود و تمام طبقہ متوسط بہ گونہ ای ژرف بہ جنبش درآمدہ و بزودی بہ حزب کنگرہ کہ حیاتی از نو یافتہ بود، پیوستند۔ نتیجۂ این تحول، گفتگوی مؤثری بود کہ ناگزیر جان مورلی وزیر کشور وقت انگلستان با مینتو۔ جانشین کرزن۔ در کلکتہ انجام داد و بہ قانون شوراھای ھند (۱۹۰۹م) معروف شد و بواسطہ آن ھندیان بہ عضویت شورای نایب السطنہ درآمدند۔۶؎

شورای موصوف تصمیم گرفت دو برنامہ انتخاباتی را دنبال کند؛ یکی انتخابات مستقیم برای اعضایی کہ بہ مناسبت شغل عضو شورا نبودند، ودوم برای نمایندگان مخصوص قشرھای مسلمان۔ این موضوع دوم حاصل تأسیس حزب مسلم لیگ در ۱۹۰۶م در داکابود کہ خود واکنشی در برابر نفوذ روز افزون ھندوھا در شورا محسوب می شد۔

در ۱۹۱۱م گاندی جوان ھنوز بہ نمایندگی از سوی ھندیھای مقیم آفریقای جنوبی در آن کشور علیہ تبعیضات نژادی فعالیت می کرد۔ وی بزودی بہ ھند برگشت ودر اوائل ۱۹۱۹م پا بہ میدان مبارزات علیہ اسثتمار و استعمار انگلیس در ھند گذاشت و با دستور ’’ھارتال‘‘ یا اعتراض عمومی در سرتاسرِ ھند، عملاً مبارزات خود را شروع کرد۔ ھر چہ کہ مبارزات علیہ انگلیس بیشتر می شد، اختلاف اعضای احزاب مسلم لیگ و کنگرہ نیز شدت بیشتری می یافت۔ رھبرانِ سیاسی ھر دو حزب تلاش می کردند تا پیروان بیشتری را بہ خیابانھا بریزند۔ اما تعصبِ دوجانبہ و زودگذرِ طرفدارن آنھا نیز بہ سطح خیابانھا کشاندہ می شد و ناگزیر بہ بر خورد و خشونت محلی می انجامید۔ مسالۂ جانشینی قدرت بریتانیا در ھند، عمدہ ترین موضوعی بود کہ سردمداران ھر دو حزب برای آن تلاش می کردند۔ آیا بایستی بعد از رفتن بریتانیا، ھند یک کشور واحد باشد آن گونہ کہ کنگرہ از این تز دفاع می کرد یا بہ دو کشور مستقل تجزیہ شود آن گونہ کہ مسلم لیگ خواستار آن بود؟

بہ دلیل فروپاشی امپر اتوری مغولی ھند و ضعف جانشینان اورنگ زیب فرمانروای مقتدر تیموریان و خلأ قدرت در ھند شمالی ووجود ھندیانی کہ یا بہ انگیزہ جاہ طلبی و یا بہ نیتِ حفظ دارایی ھای خود در جستجوی ھمکار یا متحدی بیگانہ بودند،۷؎ دخالت عملی اروپاییان (کشور ھای پرتغال، فرانسہ و انگلیس)، در اواخرِ سدۂ ھفدھم و اوائلِ سدۂ ھیجدھم در ھند آغاز شد۔ کمپانی ھندِ شرقیِ بریتانیا از ۱۷۶۵م دولتی استعماری در بنگال تشکیل داد، سپس در ۱۷۸۵م دست بہ توسعہ زد و آرام آرام سراسر شبہ قارہ را بہ تصرف در آورد و تا ۱۹۱۴م (حدود ۱۲۹سال) بہ غارت ثروت و منابع طبیعی ھند مشغول بود۔ مسلمانان باوجود شروع کاہش قدرشان از دھہُ ۱۷۶۰ و حتی پس از مرگِ بھادر شاہ ظفر (۱۸۵۸م)، آخرین جانشین اورنگ زیب۸؎ ظہور قدرت بریتانیا را بہ آسانی نپذیرفتند؛ ہر چند مقاومت آنھا اندک اندک در برابر رژیم استعماری بریتانیا در ھم شکست۔ بھرحال، با تأسیس حزب مسلم لیگ در ۱۹۰۶م، احساسات جدایی طلبی، مسلمانان را بہ صورت جنبشی ھماھنگ و کامل برای ایجاد سرزمین اسلامی جداگانہ در ھند سازمان داد۔ اصلاحاتِ مورلی ۔ مینتوکہ حق انتخابات جداگانہ برای مسلمانان قائل شد، نوعی دست یابی آنان پیشر فتھای سیاسی تلقی شد۔ از ۱۹۱۲ تا ۱۹۲۲م تقریباً دورۂ آرامش و ھمکاری نسبی بین دو حزب کنگرہ و مسلم لیگ بود و در نتیجہ ھمکاری و ھمزیستی مسالمت جویانہ، کنگرہ تقریبا نظر مسلم لیگ را مبنی بر این کہ مسلمانان جامعہ ای جداگانہ درآیندہ داشتہ باشند، پذیرفت۔۹؎

در ۱۹۱۴ ھند نوین ہنوز از پشت عینک انگلستان بہ دنیا می نگریست۔ برای ھند آن زمان دو قدرت جھانی وجود داشت کہ می پنداشت می تواند بہ آنھا تکیہ کند: بریتانیا و روسیہ۔ زیرا دیگر کشور ھای مطرح اروپای و آمریکا از لابلای ابر و مہِ نیروی دریای انگلیس، مبھم دیدہ می شدند و ھند ھم با آنھا کاری نداشت۔ دربارۂ آلمان نیز، کم و بیش، بہ دلیلِ مقاصد و روابط بازرگانی، آشنایی مختصری وجود داشت۔۱۰؎ اما بزودی در آغاز شروع جنگ اول جھانی و رفتار دولت انگلیس در جنگ، ترس ھندیھا از انگلستان ریخت۔ از طرف دیگر معنای انقلاب۱۹۱۷م روسیہ از دیدِ رھبران ھند، فروپاشی بزرگترین قدرت ارتجاعی دنیا بود۔ بنا بر این برای رھبران ھند احساس این کہ فجر صادق بہ زودی خواہد دمید، نہ تنھا بہ آنان امید داد بلکہ این احساس در اندک مدتی گوشہ و کنار شبہ قارہ را نیز فرا گرفت۔۱۱؎

از ۱۹۲۲ با بروز آشوبھای مربوط بہ خلافت در امپراتوری عثمانی و احساسِ خطر برای تجزیۂ آن امپرا توری و شکستِ جنبشِ خلافت و دست کشیدن گاندی از ھمکاری با جنبشِ خلافت، شک مسلمانان ھند بہ کنگرہ و رھبران آن مجددا شروع شد و بار دیگر تنشھای قومی بالاگرفت و تا ۱۹۳۰م ادامہ یافت؛ ھر چند فضا از سایۂ حوادث و اتفاقاتِ آیندہ سنگین و تیرہ می نمود۔۱۲؎

در ۱۹۳۰م گروہی متنفذ از مسلمانانِ ھند بہ این نتیجہ رسیدند کہ منافع مسلمانان ھند نمی تواند در اتحاد با ھند کہ مایل بہ ادارۂ کشور با اصول دمکر اتیک بود، تأمین شود۔ از این جھت آنھا می باید بہ کشوری مستقل جدا از ھند فکر کنند۔ این پندار در خطابہ ای در نشست مسلم لیگ در شہر الٰہ آباد در ۱۹۳۰م توسطِ علامہ اقبال - کہ بعد ھا بہ عنوان فیلسوف و شاعر پاکستانی شہرت یافت - ایراد شد۔ سہ سال بعد ہم دانشجویی ھندی بہ نام چودھری رحمت علی در دانشگاہ کمبریج واژۂ ’’پاکستان‘‘ را ابداع کرد - ’’پ‘‘ برای پنجاب، ’’الف‘‘ برای افغان (استان مرزی شمال مغربی)، ’’ک‘‘ برای کشمیر۱۳؎ و’’ ستان‘‘ برگرفتہ از بلوچستان۔

اقبال کہ بود؟

محمد اقبال فرزند شیخ نور محمد، در ۹؍نومبر ۱۸۷۷م در سیالکوت در خانوادہ ای مسلمان و صوفی مسلک بدنیا آمد۔۱۴؎ وی بہ عنوان پژوھشگر، متفکر، نویسندہ، مورخ، سیاستمدار، فیلسوف، ادیب و شاعر فارسیگوی شبہ قارہ شھرت دارد۔۱۵؎ وی در ۱۹۰۱م در دانشکدۂ دولتی لاہور با سمت دستیار پرفسور برای تدریس زبان انگلیسی مشغول بکار شد و سپس بہ عنوان مربی تاریخ و اقتصاد و فلسفہ در ھمان دانشکدہ بہ تدریس پرداخت، در ۱۹۰۵م بہ لندن رفت و در رشتۂ فلسفہ موفق بہ دریافت درجہ دکتری از دانشگاہ کمبریج شد۔ مدتی بعد بہ آلمان رفت و با ارائہ رسالۂ ای تحت عنوانِ تطورِ مابعد الطبیعہ در ایران از دانشگاہ مونیخ نیز درجۂ دکتری در فلسفہ گرفت۔۱۶؎ ھمچنین در لندن در رشتۂ حقوق تحصیل کرد و پس از بازگشت بہ لاہور بہ وکالت روی آورد۔

وی از سال ۱۹۲۶ تحت تأثیرِ زندگی مسلمانان در ھند و مشکلاتی کہ از یک طرف حزب کنگرہ و از سوی دیگر نیروھای دولتی انگلیس برای مسلمانان در شبہ قارہ بوجود آوردہ بودند، فعالانہ وارد سیاست شد و بہ مبارزات اجتماعی پرداخت۔ بھمین خاطر بہ عضویت شورای قانونگذاری پنجاب انتخاب گردید و رسما از ۱۹۲۷ تا ۱۹۳۰م عضو فعالِ آن شورا بود۔ در ۱۹۳۰ بہ ریاست اجلاس مسلم لیگ در الٰہ آباد برگزیدہ شد۔ از آغاز ورود بہ سیاست، طرح استقلال شبہ قارہ و بنیانگذاری حکومتی مستقل و اسلامی در شمال غربی ھند در ذہن او شکل گرفت و با مشی کنگرہ در خصوصِ رھایی شبہ قارہ از زیرِ یوغ انگلستان و تبدیل آن بہ یک دولت واحد بہ مخالفت پرداخت۔ بنظرِ وی پدیدآمدن چنان تشکیلاتی بدون اعطایِ استقلال بہ جامعۂ عظیم مسلمانانِ ھند خیانت در حق آنان بود۔ وی در ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۲م در دومین و سومین میزِگردِ لندن، کہ دربارۂ حل مسائل داخلی ھند تشکیل شدہ بود، بہ ہمراہ سایرِ رھبران سیاسیِ ھند بشمولِ گاندی شرکت کرد۔۱۷؎

آزادیخواہی مسلمانان ھند

باید اذعان کرد کہ مسلمانان، یک قرن بعد از ورود اسلام بہ شبہ قارہ، حدود یک چہارم جمعیت ھند را تشکیل می دادند۔ این جمعیت در بیشتر شھرھای شبہ قارہ بویژہ در سرتاسر ناحیہ سند تا پیش از حکومت مسلمان مغول حضور داشتند۔ در ھمان زمان بیش از پنجاہ در صد جمعیت پنجاب را مسلمانان تشکیل می دادند؛ ھمچنین در بنگال، در شھرھا و روستاھای آن، مسلمانان حضور داشتند۔ در بنگالِ شرقی، در تمام نواحی روستایی آن، مسلمانان زندگی می کردند۔ در دکن، بویژہ در حیدرآباد، مسلمانان جمعیت مسلط بودند۔ اوج شکوہ مسلمانان در سدہ ھای شانزدھم و ھفدھم بود، یعنی ھمان دورہ ای کہ امپر اتوری مغول فرمانروای سرتاسر ھند بود۔ اما در ۱۸۶۰م این جامعہ قدرتمند، بہ دلایل نفوذ انگلیسی ھا در ھند و تحت فشار سیاست دولت استعماری، ظاہراً از رمق رفتہ بود۔ از این روی در دوران ظھور جنبش ملی برای آزادیخواہی، جوامع مسلمان ’’راہِ از درونِ خود نوشدن و طراوت یافتن را برگزید۔‘‘۱۸؎ فرایندی کہ می بایستی از مدتھا پیش آغاز می شد۔ در ھر صورت این بیداری بہ رھبرانی دور اندیش و خوش فکر نیاز داشت۔

این آرزو چندان طول نکشید۔ افرادی مانند شاہ ولی اللّٰہ دہلوی (۱۷۶۲- ۱۷۰۳م)، سید احمد خان دہلوی (۱۸۹۸- ۱۸۱۷م) معروف بہ سرسید، بانی دانشگاہ اسلامی علیگر، محمد اقبال (۱۹۳۸- ۱۸۷۷م) و محمد علی جناح۔ باقوتھا و ضعفھای خود۔ سربرآوردند۔ شاہ ولی اللّٰہ در برابر مبارزہ طلبی روشنفکران ھندی، گامی انقلابی برداشت و برای درک بھتر از قرآن شریف، آن را بہ فارسی ترجمہ کرد۔ گامھای بعدی را سرسید برداشت۔ بہ ھنگام شورش علیہ نیروھای دولتی استعمار، تحلیلی دقیق و مؤثر از موجبات شورش نوشت و منتشر ساخت۔ تجربہ او را متقاعد ساختہ بود کہ اگر اسلام در ھند قصد اقامت دایمی دارد، باید ھمیشہ باکیش ھندو تفاوت داشتہ باشد۔ او بر وجہ مشترک اندیشہ ھای بنیادینِ اسلام و مسیحیت و میراث مشترک آن دو از یہود و سنت آشنایی با فرہنگ یونانی تأکید می کرد۔ وی می گفت باید کار بردھای عملی دانش غربی را فراگرفت زیرا در ھر دو نظام روشنفکری اسلام و مسیحیت، اساس بر وحی و عقل نھادہ شدہ است۔۱۹؎ سرسید در ۱۸۷۸م بہ عضویت شورای قانونگذاری نایب السلطنہ درآمد و بہ ھنگام مرگ (۱۸۹۸م) پیشوای بی رقیب جامعۂ مسلمانان ھند بود۔ موضوع اوبر این بنیاد استوار بود کہ اسلام با اندیشہ ھای غربی می تواند کنار بیاید و جوانان مسلمانان باید آموزش و پرورش غربی را تجربہ کنند تا مقامِ اجتماعی سزاوار خود را در جامعہ بدست آورند۔ بااین ھدف بود کہ دانشگاہ اسلامی علیگر را در ۱۸۷۵م تأسیس و آن را بہ مرکز شناختہ شدہ تجدد اسلامی تبدیل کرد۔ نھضتی کہ وی بنیان نھاد ھنوز در اوائل بود کہ با مبارزہ طلبی کنگرۂ ملی ھندوان روبرو شد۔ بنظر می رسد کہ تصمیم سرسید برای دوری جستن از کنگرہ، نخستین گام در راستای بوجود آمدن پاکستان را فراہم آورد۔۲۰؎

وی معتقد  بود کہ معنای دمکر اسی، حکومت اکثریت مردم است و حکومت اکثریت مردم در ھند، معنایش حکومت ھندوھا خواہد بود؛ بنابر این مسلمانان باید خود را آمادہ و مھیا سازند تا در ادارۂ کشور جایی متناسب با جمعیت خود پیدا کنند۔ قطعاً از این پارادایم، تعبیری برای بوجود آمدن دولتی مستقل برای مسلمانان مستفاد نمی شود؛ در این رابطہ در جای خود سخن خواھیم گفت۔ از این طرز نگرش و بخصوص وقتی کہ تجزیہ بنگال (۱۹۰۵م) لغوشد (۱۹۱۱م)، مسلمانان بشدت تکان خوردند۔ ایم امر موجبِ فرایندی شد کہ باید ھر گامی کہ در راہ تدوینِ قانونِ اساسی ھند برداشتہ می شد، مسلمانان خواستار تضمین ھای قانونی بیشتری می شدند و برای حوزہ ھای انتخاباتی جداگانہ تلاش می کردند۔ سرانجام در ۱۹۰۶م نایب السطنۂ ھند، لرد مینتو ھنگام مذاکرہ با نمایندگان مسلمانان این خواستہ آنان را پذیرفت و مقرر شد مسلمانان حوزہ ھای انتخابیہ جداگانہ داشتہ باشند۔

جنگ اول جھانی- اما۔ ظاہرا باعث دلسردی انگلیسی ھا از مسلمانان شد۔ علت آن ورود عثمانی و دربار خلافت بہ جنگ بہ طرفداری از آلمان بود۔ در ھند این تصور وجود داشت کہ خلیفۂ مسلمانان، سلطان عثمانی است۔ از وضعِ موجود، رھبر ھندوھا بال گانگادھار تیلک (۱۹۲۰-۱۸۵۶م) سود برد و رھبران مسلمانان را بہ سوی عضویت در کنگرہ فراخواند۔ وی در پیمان نامہ لکھنؤ با مسلمانان (۱۹۱۶م)، حق داشتن حوزہ ھای انتخابیۂ مجزا را برای آنان قانونی اعلام کرد۔ در نتیجہ مسلمانان در نخستین مبارزۂ عدم ھمکاری با دولت، کہ توسط گاندی پیشنھاد شدہ بود، شرکت کردند۔ این مھم موجب بوجود آمدن احساس برادری میان مسلمانان و ھندوھا شد۔ اما وقتی نھضت مقاومت با شکست مواجہ شد، دوبارہ ترس و ھراس در مسلمانان قوت گرفت و در گیریھای پراکندہ میان ھندوھا و مسلمانان مجددا روی داد۔ رھبران مسلمانان، بویژہ محمد علی جناح کہ خواہان ھمکاری با کنگرہ بود، روز بہ روز در موقعیت دشوارتری قرار گرفتند۔ اما دوازدہ سال بعد از پیمان لکھنؤ وقتی کہ در قانون اساسی ۱۹۲۸ کنگرہ، موضوع حوزہ ھای انتخابیۂ جداگانہ برای مسلمانان رد شد، درد کھنۂ مسلمانان از سرگرفتہ شد۔ آنان این بار، ھم از ھندوھا و ھم از انگلیسی ھا بشدت متنفر شدند۔ در عوض آنھا در ۳۱-۱۹۳۰م با تحریم شرکت در نھضت عدم ھمکاری، موجبات نگرانی سران کنگرہ را فراہم ساختند۔ مسلمانان در این برھہ تنھا ماندہ بودند و این احساس کہ اگر بعد از استقلال ھند، جایگاھی نداشتہ باشند یا بہ عنوان شھروند دست دوم بحساب آیند، آنان را بشدت آزار می داد۔ آنان حتی در میان خود دچار اختلاف و دودستگی شدہ بودند و با بیم و ھراس بہ آیندہ می نگریستند۔ در چنین لحظۂ حساسی بود (۱۹۳۰) کہ اقبال بہ میدان آمد و بصراحت ناحیۂ شمال غربی را جہت میھن مستقلی برای جوامع مسلمان ھند پیشنھاد کرد۔ او با اشعار مؤثر و نوشتہ ھای فلسفی و نطق ھای آتشین، برای اسلام نوین چنان ایدؤلوژی پیشنھاد کرد کہ بہ مراتب سر زندہ تر و پذیرفتنی تر از غرب گرایی و انگلیس خواھی از رمق افتادہ و مردۂ رھبران پیشین بود۔ پیشنھادِ او اسلامی زندہ و متکی بہ خود و با تاکید بر فرہنگ خودی بود۔ او معتقد بود اسلام دینی زندہ است و رمز آن صعود و تعالی روح انسانی بہ سوی معراج آزادی از طریق کار و کوشش دایمی است۔۲۱؎ وی می گفت:

خیز کہ در باغ و راغ، قافلۂ گل رسید

باد بھاران وزید

مرغ نوا آفرید

لالہ گریبان درید

حسن گل تازہ چید

عشق غم نو خرید

خیز کہ در باغ و راغ قافلۂ گل رسید۲۲؎

وی معتقد بود غرب تا خرخرہ غرق در مادیات است و دیر یا زود در آتش شیطانی اختراعات خود خواہد سوخت۔۲۳؎

پیام ھای او آنچنان نیرویی در جوامع مسلمان ایجاد کرد کہ بزودی سببِ قوتِ قلب و اعتماد بہ نفس ھمگان شد و آنان را آمادہ ساخت تا در مبارزہ سختی کہ در پیش رودارند، شرکت کنند۔ ہرچہ زمان می گذشت، این اندیشہ قوت می گرفت کہ مسلمانان اینک صاحب نظر و توانمند شدہ اند و در اظھار آن و پای بندی بہ عقیدہ و ایدؤلوژی اسلامی، نہ تنھا آن حس تنھایی و غربت را ندارند کہ مصمم تر از ہمیشہ در حال اجرای نقش تاریخ جدید خود ہستند۔ ابداعِ اصطلاح ’’پاکستان‘‘ برای کشوری اسلامی و مستقل، بذر کوچکی بودکہ با پیام ھای بلند اقبال ہمسویی یافت و در ۱۹۳۵م بہ شعار اصلی مسلمانان ھند تبدیل شد۔

اکنون مسلمانان ھند بہ رہبری سیاسی و توانا نیاز داشتند تا این شعار را تحقق بخشد۔ محمد علی جناح ’’حقوقدان تربیت شدہ درغرب و آداب دان اہل بمبئی کہ مدتھا کوشیدہ بود تا موجبات ھمکاری میانِ مسلمانان و کنگرہ را فراہم سازد‘‘،۲۴؎ رھبری مسلمانان را در دست گرفت و بہ کنگرہ اعلام کرد با ائتلاف با وزرای کنگرہ حاضر است با آنان ھمکاری نماید۔۲۵؎ کنگرہ کہ در ۱۹۳۷ در شش ایالت اکثریت مطلق پیدا کردہ بود، پیشنھاد جناح را نپذیرفت و این ضربہ مھلکی بر جناح وارد آورد۔ جناح از آن تاریخ دیگر بہ سران کنگرہ اعتماد نکرد و تنھا بر قدرت میلیونی مسلمانان تکیہ نمود و نظریۂ دو ملت جداگانہ را بشدت تبلیغ کرد۔۲۶؎ اقبال کہ با عشق و علاقہ زاید الوصفی بہ دنبال حکومتی اسلامی در سرزمین پاکستان برای مسلمانان بود، در تمام آن مدت ہمدوش و یاور جناح فعالیت می کرد۔ وی بہ ہمراہ جناح، معتقد بود کہ ھند اسلامی کشوری مستقل است کہ ہیچگاہ زیر بار فرمانروایی ہندوان نخواہد رفت۔ او برای تودہ ھای مسلمان از خطر ملی گرایی ہندوھا و تحریکات آنان سخن می راند۔ اما اجل مھلتش نداد تا سال ۱۹۴۰  کہ اعلام برپایی پاکستان رسمی و علنی شد، بہ چشم بیند و شاہد تحقق بزرگترین آرزویش برای امت اسلامی باشد۔ وی در ۱۹۳۸م جان بہ جان آفرین تسلیم کرد۔۲۷؎

نھضت عظیمی کہ بہ پایمردی او وسایر رھبران مسلمانان ھند در راہ استقلال ملی بحرکت درآمدہ بود، اکنون بزرگترین متفکر و ایدؤلوگ خود را از دست دادہ بود۔

نقد؛ تجزیہ و تحلیل

در مروری بسیار فشردہ و کوتاہ از تاریخ جوامع مسلمان شبہ قارہ، از زمان درگذشت اورنگ زیب (ف۔۱۷۰۷م) تا شروع فعالیتِ رسمی اقبال در نہضت جدایی طلبانۂ مسلمانان (۱۹۳۰م)، نشان دادیم کہ ہموارہ دو عامل در سرنوشت مسلمانان ھند دخیل بود:۱) ضعف انسجام و اتحاد ناشی از رھبری مناسب؛۲) نبودن ایدؤلوژی نو۔

اکثریت جمعیت مسلمانانِ ھند را، پس از قدرت گرفتن دولت استعمار، قشر فقیر و روستایی ھند تشکیل می داد کہ پیوستہ اسیر نظام فئودالیتہ ھند و وابستگان بہ زمین بودند۔ از این جھت بدست آوردن آب و نان دغدغۂ اصلی آنان بود۔ ہر زمان کہ صاحبان زمین برای حفظ منافع حاکم، روی بہ درباری می نھادند، این قشر وابستہ مجبور بہ تبعیت از دستوراتِ ارباب بودند۔ اینان بہ دلیل راہ اندازی شورش در ۱۸۵۷م علیہ قدرت بریتانیا در ھند، از تمام حقوقِ قانونی و مالکیت ھای خود محروم شدند و زندگی سخت و دردناکی یافتند۔ سپس سالھا فرزندان آنان از نعمت خواندن و نوشتن جدا نگھداشتہ شدند۔ وضعیت آنان بہ گونہ یی شدہ بود کہ مجبور بودند بہ دنبال تیولداران و صاحبان اصلی خود ہر زمان کہ منافع آنان اجازہ می داد بہ صف موافقان یا مخالفان نیروھای انگلیسی بہ خیابانھا کشاندہ شوند۔ بارھا و بارھا در آتش فتنۂ رھبران استبداد و استعمار و استثمار در نزاعھای خانگی و برادر کشی سوختند۔ بدیھی است کہ از آب گل آلود، پیر استعمار بیشترین ماھی را گرفت۔

خواب آلودگیِ قشرِ عظیم مسلمانان گویا پایانی نداشت۔ جایی کہ رھبران خود نیز درکشاکش حفظ منافع خود برسرجان رعایای خود معاملہ می کردند وگاہ برہبران کنگرہ و زمانی با نایب السلطنہ دست اتحاد می دادند، جوامعِ مسلمان را اشتیاقی بہ تحریک نبود۔ بی شک، نا آگاہی اجتماعی مسلمانان و نداشتن دانش کافی در خصوصِ حقوق قانونی خود، آنان را بہ قبول وضعِ موجود عادت دادہ بود۔ رھبرانی را ہم کہ برشمردیم، بہ دلیلِ نداشتن تسلط کافی بہ اندیشہ ھا و معارف اسلامی نوگرا، در نھایت بہ بیراھہ رفتند و نتوانستند از نیرویِ بالقوۂ جامعۂ مسلمانانِ ھند بھرہ مند شوند۔ نھضتھایی کہ تحتِ رھبری اشخاصی مانند شاہ ولی اللّٰہ، سید احمد بریلوی (۱۸۲۹- ۱۷۸۵م)، شیخ کرامت اللّٰہ، سرسید احمد خان دہلوی بوجود آمدند، نتوانستند در انسجام و بیداری این جوامع قاطعانہ مؤثر باشند۔ شاہ ولی اللّٰہ در برابر مبارزہ طلبی روشنفکرانِ ھندی ابراز داشت کہ صوفی بودن با اسلام ناب منافات ندارد۔ با این نگرش در نھضت وی دو شاخہ بوجود آمد: یکی نھضتی مبارز و سختگیر کہ بانام ’’وہّابی‘‘ شہرت یافت و سید احمد بریلوی۲۸؎ بعدھا مروج اصلی آن شد و دیگری شاخہ ای مسالمت جو و اصلاح طلب شد کہ فقط سعی کرد مسلمانان را از اجرایِ مراسم ھندویی باز دارد۔ شیخ کرامت اللّٰہ از پیشوایان این گروہ بود۔ سید احمد دہلوی۲۹؎ کہ در خدمت قضایی انگلیسی ھا درآمد بود، نھضت تجدد طلبی را پایہ گذاشت۔ گرچہ او با ایجاد دانشگاہ اسلامی علیگر، خدمات بزرگی بہ جوانان مسلمان ھند کرد، ولی در پندار او راہ رھایی جوامعِ مسلمانِ ھند از طریق دانستن دانش غربی می گذشت۔ او اطمینان یافتہ بود کہ انگلیسی ھا در شبہ قارہ ماندگارند و از این رو معتقد بود نمی توان برتری آنان را بہ مبارزہ طلبید و باید در راہ آشنایی مسیحیان و مسلمانان با یکدیگر و زدودن دشمنی ھا کوشید۔ سرسید اسلام و طبیعت را یکی می دانست و براین باور بود کہ دین حقیقی عبارت است از ایمان بہ خدای یکتا؛۳۰؎ از این جہت ہمہ کسانی کہ این اصل یکتایی را قبول دارند، مسلمان ھستند ہر چند در کردہ ھای دینی و دیگر آیین ھای خود با یکدیگر اختلاف داشتہ باشند۔۳۱؎ قطعا این نگرش نمی توانست آن قشر عظیم و متعصب را در پشت سر چنین رھبری ردیف کند۔

جوامع مسلمان ھند در اوائل سدۂ بیستم کہ فراز و نشیبھای بسیاری در طول دو قرن پشت سرنھادہ بودند، اینک بہ سختی نیاز مند رھبری خلاق با تعریفی درست از ایدؤلوژی اسلامی بودند۔ ھمان گونہ کہ برشمردیم، عامل نخست نتوانست آنان را در زیر یک شعار واحد متحد و منسجم کند۔ عامل دوم نیز، بہ دلیل برداشت و تفاسیر شخصی متفاوت رھبران از اسلام، ھنوز ضعف عمدہ بود۔ بدیھی است کہ کنگرہ ازیک سو و نایب السطنۂ ھند از سوی دیگر، در تضعیفِ مسلمانان و پاشیدنِ تخم نفاق در میان آنان لحظہ ای فروگذار نبودند۔

نخستین جنبش کارگری در ۱۸۷۷م در یکی از کارخانہ ھای نساجی شھر ناگپور در ھندِ مرکزی رخ داد۔ ماہیت این جنبش، ضد استعماری و ضد سرمایہ داری و با اندیشۂ سوسیالیستی بود کہ بعد ھا در شھر ھای بزرگتر ھند مانند بمبئی، پونا، کلکتہ و داکا منجر بہ تشکیل سازمانھا و اتحادیہ ھای کارگری شد۔ طبیعی بود کہ ماہیت این سازمانھا و اتحادیہ ھا با مشیِ جوامع مسلمان ہند فرق می کرد و آن سازمانھا و اتحادیہ ھا نمی توانستند در راستای اہداف مسلمانان گام بردارند۔ در ۱۸۸۵م کنگرۂ ملی ہند با تشکیل نخستین کنفرانس در بمبئی شکل گرفت۔ در سالھای پس از آن، سازمانھای فرہنگیِ مسلمان نیز برایِ مقابلہ با فعالیتھایِ ناسیونالیستیِ ھندوھا و با حمایت مؤثرِ بریتانیا فعالیتھایِ خود را افزایش دادند و در نتیجہ زمینۂ برخوردھای ھندوھا و مسلمانان در درون جنبشِ ملی ھند فراہم شد۔ از ھمین سال است کہ نیروھای نایب السطنۂ بریتانیا در اجرای سیاست ’’تفرقہ بیانداز و حکومت کن‘‘ بہ شعلہ ور ساختن آتش خصومت میان ھندوھا و مسلمانان روی آوردند۔ آنان موفق شدند در بمبئی میان دو جامعۂ مسلمان و ھندو در گیری ایجاد کنند کہ این در گیری برای ھر دو طرف تلفات عظیمی در بر داشت۔

در اواخرِ سدۂ نوزدھم، وضعِ سیاسی ہند بغرنج شد در حالی کہ ہنوز جوامعِ مسلمان در اندیشۂ رفع آن دو عامل مھم بودند۔ بنظر می رسد در صورتی کہ رھبران جوامع مسلمان ہند درک درستی از رفتار و سیاست بریتانیا می داشتند و از نیروی انقلابی و سازندہ اسلام آگاہ بودند، چہ بسا از خونریزی و برادر کشی مسلمانان و ھندو ھا جلوگیری می کردند و حداقل یک سدہ زودتر ھند بہ استقلال می رسید و کشوری اسلامی با شرایط بھتر بوجود می آمد۔

بھرحال در اوائل سدۂ بیستم، اقبال با درک درست از اسلام و امت اسلامی، بہ بھترین نحو از ایدؤلوژی انسان ساز اسلام بھرہ جست۔۳۲؎ و زخم فروخوردہ و کھنۂ مسلمانان ھند را التیام بخشید۔ برتری اقبال نسبت بہ رھبران پیش از او را در چند عبارت می توان خلاصہ کرد۔

۱۔  درک درست اقبال از شرایط موجود؛

۲۔ اشراف بہ قدرت عظیم امت اسلامی در جامعۂ استعمار زدہ ہند؛

۳۔ اعتقاد محکم بہ اسلام بہ عنوان ایدؤلوژیِ برتر در برابر نظامِ ہندویی؛

۴۔ الھام از قرآن مجید بہ عنوان کتاب ہدایت انسانھا۔

با تاکید بہ این موارد بود کہ اقبال، نور امید در دل میلونھا مسلمان ھندی افکند و آنان را برای جامعۂ آیندہ آمادہ کرد۔

نھرو در این خصوص می نویسند: ’’ہر چند کہ روحیات تودہ ھایِ مسلمان و طبقات متوسط ایشان کہ در حال رشد بودند اصولا بر اثر تحولات طبیعی حوادث شکل می گرفت اما سر محمد اقبال ہم نقشی مھم اجرا می کرد و مخصوصا در اذھانِ نسل جوانتر تأثیر زیاد داشت۔ ولیِ تودہ ھایِ مردم کمتر تحت تأثیر او قرار می گرفتند۔‘‘۳۳؎ وی معتقد بود: ’’محبوبیت او [اقبال] بخاطر زیبایی اشعارش بود اما بیشتر بخاطر آن بودکہ توانست در موقعی کہ ذہن مسلمانان در جستجویِ لنگری بود کہ خود را بہ آن بیاویزد این نیاز را بصورتی تأمین کند۔‘‘۳۴؎

نتیجہ

تاریخ شبہ قارہ ہند، از ورود پرتغالی ھا تا شروع تشکیل کمپانی ھند شرقی بریتانیا، دستخوش تحولات و حوادث ببشماری قرار گرفت و در نتیجہ:

۱۔ ھند وحدت و یکپارچگی ملی خود را از دست داد و آرام آرام ھندیھا بہ صورت نیروھای منفعل و مایوسی درآمدند؛

۲۔ نیروھای استعماری با خشونت و بی رحمی تمام بہ بھرہ کشی و غارت منابع ملی و ذخایر ارزی شبہ قارہ پرداختند بہ گونہ ای کہ اقتصاد شکست خوردہ و فروریختۂ بریتانیا در سدۂ بیستم با موجودی طلا ھا و پولھای نذوراتِ ھندیھا در معابد و ذخیرۂ پولی آنھا در خانہ ھا، مجددا رونق گرفت و رشد کرد؛

۳۔ ھر دو جوامعِ ھندو و مسلمان بہ دلیل ضعف و غفلت رھبران خود از استعمار بشدت سیلی خوردند و تحقیر شدند؛

۴۔ ہر دو جوامع ھندو و مسلمان در طول دو قرن تحت ستم، سالھا از رشد و بالندگی علمی و فرہنگی عقب ماندند؛

۵۔ وجود رہبران برجستہ در نیمۂ اوّل قرن بیستم، باعث انسجام و اتحاد ہر دو جامعہ شد و تلاش جمعی آنان ۔ ہر چند با دو مشی متفاوت و دو ھدفِ گونہ گون ۔ منجر بہ استقلال ہند و شکست نیروھای استعماری شد؛

۶۔ ایدؤلوژی اسلامی و برداشتِ درست از فرہنگِ خودی با ہدایتِ اقبال موجبِ پیروزیِ امت اسلامی و گرد آمدن آنان زیر لوایِ حکومتی مستقل در کشور جدید التأسیسِ پاکستان شد۔

٭٭٭

یادداشتھا

۱- انتونوا، ک و دیگران، تاریخ نوین ھند، ترجمۂ پرویز علوی، نشربین الملل، تہران، ۱۳۶۱ش، ص۱۰۱۔

۲- کی کیم، کو و دیگران، تاریخ جنوب شرقی، جنوب و شرق ایشیا، ترجمۂ علی درویش، آستان قدس رضوی، مشہد، ۱۳۷۲ش، ص۳۶۲۔

۳- ھمان، ص۳۷۵۔

4- Syed Muhammad Aslam, ed., Islam and Democracy in Pakistan, National Institute of Historical and Cultural Research, Islamabad, 1995, pp. 35-37.

۵- اسپیر، پرسیوال، تاریخ ہند، ترجمۂ ہمایون صنفتی، نشر ادیان، قم، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۴۳۔

۶- ھمان، ص۲۴۵۔

۷- ھمان، ص۱۰۱۔

8- Ikram, S.M. Muslim Rule in India and Pakistan, Students Books, Karachi, 1985 reprint, p. 481.

۹- کی کیم، ص۳۸۷۔

۱۰-        اسپیر، ص۲۵۰۔

۱۱-        ھمان، ص۲۵۱۔

۱۲-نہرو، جواہر لعل، نگاہی بہ تاریخ جہان، ترجمۂ محمود تفضلی، امیر کبیر، تہران، ۱۳۶۱ش، ج۳، ص۱۴۰۷۔

۱۳-        کی کیم، ص۳۸۸۔

14-        Shafique, Khurram Ali, Iqbal: An Illustrated Biography, Iqbal Academy Pakistan, Lahore, 2007, p.16.

۱۵-        اشکوری، یوسفی، حسن، ’’اقبال لاہوری‘‘، دانشنامۂ، ادب فارسی در شبہ قارہ، بہ کوشش حسن انوشہ، وزارت فرہنگ و ارشاد اسلامی، تہران، ۱۳۷۵ش، جلد چہارم، بخش یکم، ص۲۳۶-۲۲۳۔

۱۶-        ھمو، ھمان۔

17-        Robinson, Francis, ed., The Cambridge Encyclopaedia of India, Cambridge University Press, Cambridge, 1989, pp. 133-137.

۱۸-        اسپیر، ص۳۱۱۔

۱۹-        ھمان، ص۳۱۳۔

۲۰-        ھمانجا۔

۲۱-        اکرام، محمد اکرم شاہ، ’’نظری بہ اندیشہ ہای اقبال، حافظ، گوتہ‘‘، فصلنامۂ دانش، مرکز تحقیقاتِ فارسی ایران و پاکستان، اسلام آباد، شمارہ ۵۹۔ ۵۸ (۱۳۷۶ش)، ص۱۳۸۔۱۳۱۔

۲۲-        اقبال، محمد، پیامِ مشرق، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، اسلام آباد، ۱۹۹۲م، ص۲۴۹۔

۲۳-        شاہد، محمد حنیف، مفکر پاکستان، مکتبہ لاہور، لاہور، ۱۹۸۲ئ، ص۱۱۹۔۱۱۷؛ فصلنامۂ دانش، شمارہ ۱۳۴، ص۱۶۱۔۱۵۵۔

۲۴-        اسپیر، ص۳۱۷۔

25-        Kulke, Hermann and Dietmar Rothermund, History of India, 3rd edn., Guildford and King's Lynn, London, 1998, p. 264.

26-        Syed, p. 31.

۲۷-        یوسفی اشکوری، ص ۲۳۶۔۲۳۶: فراقی، تحسین، ’’ھجوم تمدن غربی و تفکر اقبال‘‘، ترجمہ علی بیات، فصلنامۂ دانش، شمارہ ۵۹۔۵۸، (۱۳۷۸ش)، ص۵۲۔۴۱۔

۲۸-        برزگر، ’’احمد رای بریلوی‘‘۔ دانشنامۂ ادب فارسی در شبہ قارہ، بہ کوشش حسن انوشہ، وزارت فرہنگ و ارشاد اسلامی، تہران، ۱۳۸۰ش، ج۴، بخش یکم، ص۱۱۲۔

۲۹-        برزگر، ’’احمد خان دہلوی‘‘، ھمانجا، ص۱۱۳۔

30-        Robinson, pp. 352-355.

۳۱-        یوسفی اشکوری، ص۲۳۵۔۲۳۳۔

32-        Ikram, p. 481.

۳۳-        نہرو، جواہر لعل، کشفِ ہند، ترجمۂ محمود تفضلی، امیر کبیر، تہران، ۱۳۵۰ش، ج۳، ص۵۸۰۔

۳۴-        ھمانجا، ص۵۸۱۔

٭٭٭