بافت اندیشہ در شعر فروغ فرخزاد
دکتر محمد ناصر
چکیدہ
موضوعاتی ھمچون درد مردم عامہ، مسائل اجتماعی، حقوق طبقۂ پایین، مشکلات سیاسی، حقوق زنان و کارگران و۔۔۔ در آثار سخن سرایان کھن فارسی آن چنان مورد عنایت قرار نگرفتہ کہ در قرن بیستم و حالا در قرنِ بیست و یکم توجہ را جلب می کند۔ اندیشۂ انسانِ حاضر بہ مراتب متفاوتست از زاویۂ بینش قرون گذشتہ۔ بر اساس ھمین تحول در عرصۂ تفکر است کہ، ساختمان پُرشکوہ شعر جدید فارسی، توسط نیما یوشیج، نظریہ پرداز و پدر شعر جدید فارسی، تجدیدِ بنا شد، و پس از وی کسانی مانند مھدی اخوان ثالث (م۔امید)، احمد شاملو (الف۔بامداد)، سھراب سپھری و فروغ فرخزاد بر زیبایی آن افزودند۔ در مقالۂ حاضر نگارندہ ضمنِ بررسی در شعر فروغ فرخزاد بافت اندیشہ اش را حلّاجی کردہ و نتایج مھم و جالبی را ارائہ دادہ است۔
واژہ ھای کلیدی: شعر فروغ، بافت اندیشہ، موضوع و معنا، مسایل امروزی، انتقاد اجتماعی۔
در شعر فروغ فرخزاد (۱۳۴۵۔۱۳۱۳ش) با عدم تنوع معانی و مفاھیم رو بہ رو ھستیم۔ اغلب اشعار او بدون ھیچ موضوع از پیش اندیشیدہ و مشخص، حاصل لحظات ناب زندگانی او را تبیین و تصویر می کند۔ او تنھا حرف ھای ویژہ و مختص بہ خود می زند، و فقط موقعیت خود را تبیین و تصویر می کند، و در حقیقت ھمۂ شعرھای او بازتاب حس ھا و عاطفہ ھا و اندیشہ ھای او، بہ زبان ویژۂ اوست، و حتی بدون امضا ھم شناختہ می شود۔ شعر او بیان کنندۂ احساس وعاطفۂ یک زن است، زنی کہ در برابر سنت ھای جامعہ قیام می کند۔ در ذیل در شھر اندیشہ ھای فروغ فرخزاد می گردیم و بافت اندیشہ اش را در اشعارش می جوییم۔
۱- عشق زمینی
دربارۂ سہ دفتر اول شعرِ او: اسیر۱؎، دیوار۲؎ و عصیان۳؎ کمتر داوری شدہ است۔ چرا کہ اغلب ناقدان سخن این سہ دفتر یاد شدہ را، در مقایسہ با تولدی دیگر۴؎ نقد پذیر نمی دانند۔ اما عامل مھمی کہ معمولاً مورد بحث قرار نمی گیرد، جنبۂ اخلاقی است۔ چون در این سہ دفتر، عشق زمینی و احساسات محرمانہ و عواطف غریزی و خواھشات سوزناک جنسی یک دختر تازہ بالغ شدہ، و بیش از ھمہ تجربۂ شخصی وصل از زبان یک ’’شاعرۂ نوجوان‘‘، چنان آشکار مطرح شدہ است کہ در تاریخ بیش از ھزار سالۂ شعر فارسی ھیچ مانندی ندارد۔ در این سہ دفتر بسامد لغات اروتیک مانند: ھمخوابگی، ھماغوشی، تشنج درد ناک، ران، پستان، آب جادو، تصور شھوتناک، تن برھنہ، جفت، عریانی، بوسہ، میل درد ناک بقا، بستر تصرف، جنبش کیف آور، بستری از خون، شھوت و۔۔۔، معانی و مفاھیم کُلّی این اشعار را بہ خوبی نشان می دھد۔۵؎
۲- معشوق زمینی
فروغ برای نخستین بار معشوق مرد را بہ صورت محسوس در شعر فارسی وارد کرد۔ پیش از او معشوق شعر فارسی معمولاً زن است، و اگر ھم مرد باشد ، مردی است کہ در مقام زن توصیف شدہ است۔ در شعر زنانی چون: رابعہ خضداری۶؎ و مھستی گنجوی۷؎ ھم معشوق مرد، چھرۂ روشن و مشخص ندارد، و چندان نمی توان از معشوقِ کُلّیِ شعر فارسی تشخیص داد۔ بہ ھر حال، او صریحتر از دیگران، از چھرۂ معشوق مرد زمینی سخن گفتہ است کہ باز ھم در تاریخ شعر فارسی بی سابقہ است:
- معشوق من
با آن تن برھنۂ بی شرم
بر ساق ھای نیرو مندش
چون مرگ ایستاد۔۔۔
معشوق من
گویی زنسلھای فراموش گشتہ است۔۔۔
معشوق من
ھمچون طبیعت
مفھوم ناگزیر صریحی دارد
او با شکست من
قانون صادقانۂ قدرت را
تأیید می کند
او وحشیانہ آزادست۔۔۔۸؎
معشوق فروغ، گاھی پسران نوجوان خاطرات دوران کودکی و نوجوانی او ھستند:
-کوچہ ای ھست کہ در آنجا
پسرانی کہ بہ من عاشق بودند ، ھنوز
باھمان موھای درھم وگردن ھای باریک و پاھای لاغر
بہ تبسم ھای معصوم دخترکی می اندیشند کہ یک شب او را
باد با خود برد۔۹؎
معشوق اوگاھی مردی است کہ فروغ او را دوست دارد و چھرۂ متعالیی از او ترسیم می کند و گاھی چھرۂ بسیار مبھمی کہ زمانی در زندگی او حضور داشتہ و بعدھا کنار رفتہ است، و فروغ ھم از او نفرت دارد، و ھم ھنوز او را دوست دارد:
- چہ مھربان بودی ، ای یار
ای یگانہ ترین یار
چہ مھربان بودی وقتی دروغ می گفتی ۔۔۔
و در سیاھی ظالم مرا بہ سوی چراگاہ عشق می بردی ۔۔۔۱۰؎
فروغ در مقابل این معشوق عکس العمل ھای زنانہ و بسیار صمیمی و صادقانہ دارد کہ در شعر فارسی کاملاً تازہ است۔
۳- مرگ و زوال وفنا
مسألہ مرگ و زوال و فنا و پوسیدگی، از موضوعات عمدۂ شعر فروغ است۔ اما بالٓاخرہ او حقیقت فنا را می پذیرد و سرانجام تسلیمش می شود:
-من ھیچگاہ پس از مرگم
جرئت نکردہ ام کہ در آیینہ بنگرم
و آن قدر مُردہ ام کہ ھیچ چیز مرگ مرا دیگر
ثابت نمی کند۔۱۱؎
و حتی عشق و وصل نیز در ذھن او با ھالہ ای از مرگ و زوال ھمراہ است و ما را بہ یاد صادق ھدایت می اندازد۔۱۲؎
-آہ ، من پُر بودم از شھوت، شھوت مرگ۔۱۳؎
-شور تند مرگ در ھمخوابگیم۔۱۴؎
-و عشق و میل و نفرت و دردم را
در غربت شبانۂ قبرستان
موشی بہ نام مرگ جویدہ است۔۱۵؎
۴- نومیدی و یأس و بدبینی
در اکثر شعرھای فروغ لحن نوامیدانہ شنیدہ می شود۔ امیدی بہ آیندہ نیست، و ھمۂ امور خوش در گذشتہ تمام شدہ، و آیندہ را سیاھی و شکست و سقوط فراگرفتہ، و حتی خورشید ھم مُردہ است، و ذھن کودکان فردا مفھومی جُز لکۂ سیاھی ندارد:
-خورشید مردہ بود
خورشید مردہ بود و فردا
در ذھن کودکان
مفھوم گنگ گمشدہ ای داشت
آنھا غرابت این لفظ کھنہ را
در مشق ھای خود
با لکّۂ درشت سیاھی
تصویر می نمودند۔۱۶؎
او بہ این یأس و بدبینی و نومیدی معتاد است:
-من بہ نومیدی خود معتادم
گوش کن
وزش ظلمت را می شنوی۔۱۷؎
- من از نھایت تاریکی
و ازنھایت شب حرف می زنم۔۱۸؎
- ھمہ ھستی من آیۂ تاریکی ست۔۱۹؎
- تمام روز در آیینہ گریہ می کردم۔۲۰؎
- و این منم
زنی تنھا
در آستانۂ فصلی سرد۔۲۱؎
۵- یاد روزھای خوب
فروغ ھیچگاہ از وضعیت زندگی ’’اکنون ‘‘ راضی نیست و ھمیشہ بہ یاد روزھای خوب گذشتہ است:
- آن روزھا رفتند
آن روزھای خوب
آن روزھای سالم سر شار۔۔۔۲۲؎
او پنجرہ ھایی دارد برای دیدن وشنیدنِ یادھای گذشتہ:
- یک پنجرہ برای دیدن
یک پنجرہ برای شنیدن
۔۔۔ یک پنجرہ برای من کافی ست ۔۔۔۲۳؎
یاد دوران کودکی و نوجوانی و آرزوی بازگشت بہ آن دوران ھا در شعر فروغ بہ تکرار دیدہ می شود۔ او در بعضی شعرھای خود از دوران کودکی یاد کردہ است، و در برخی از شعرھا خاطرہ ھایی از آن روزگاران را نقل می کند۔ در شعر’’بعد از تو ‘‘ از دوران کودکی با خطاب ’’ای ھفت سالگی‘‘ یاد می کند :
- ای ھفت سالگی
ای لحظۂ شگفت عزیمت
بعد از تو ھر چہ رفت
در انبوھی از جنون وجھالت رفت۔۲۴؎
و در شعر ’’کسی کہ مثل ھیچکسی نیست‘‘ از زبان دختر بچہ ای سخن می گوید:
- من خواب دیدہ ام کہ کسی می آید
من خواب یک ستارۂ قرمز دیدہ ام ۔۔۔۲۵؎
و نیز در شعر تولدی دیگر :
- من پری کوچک غمگینی را
می شناسم کہ در اقیانوسی مسکن دارد
۔۔۔ پری کوچک غمگینی
کہ شب از یک بوسہ می میرد
و سحرگاہ از یک بوسہ بہ دنیا خواھد آمد۔۲۶؎
وگاھی در اشعار او از بازیھای کودکانہ، مخصوصاً بازیھای دخترانہ، مثل عروسک بازی، درس و مشق دوران مدرسہ و از این قبیل سخن رفتہ است:
- گرمای کرسی خواب آور بود
من تُند و بی پروا
دور از نگاہ مادرم خط ھای باطل را
از مشق ھای کھنۂ خود پاک می کردم۔۲۷؎
- آن بام ھای باد بادک ھای بازی گوش
آن کوچہ ھای گیج از عطر اقاقی ھا
آن روزھا رفتند۔۲۸؎
- درمیان کوچہ باران تند می آید
کودکی باد بادکھای رنگینش
ایستادہ زیر یک طاقی۔۲۹؎
- می توان ھمچون عروسک ھای کوکی بود
با دو چشم شیشہ ای دنیای خود را دید۔۳۰؎
- من، من کہ ھیچگاہ
جز بادبادکی سبک و ولگرد
بر پشت بام ھای مہ آلود آسمان
چیزی نبودہ ام۔۳۱؎
-گوشواری بہ دو گوشم می آویزم
ز دو گیلاس سرخ ھمزاد
و بہ ناخن ھایم برگ گل کوکب می چسبانم۔۳۲؎
- من از دیار عروسک ھا می آیم۔۔۔۳۳؎
- من مثل دانش آموزی
کہ درس ھندسہ اش را
دیوانہ وار دوست می دارد، تنھا ھستم۔۳۴؎
۶- زندگی خانوادگی
در شعر فروغ مدام از کارھای زنانہ در خانہ، از قبیل خیاطی، شستن و پھن کردن رخت، جارو کردن، بچہ داری و ۔۔۔، سخن می رود۔ او در گذشتہ این نوع زندگی را تجربہ کردہ است، و از آن با حسرت یاد می کند۔ زندگی خود را با زندگانی زنان معمولی مقایسہ می کند و بہ حال آنان غبطہ می خورد:
- من بہ یک خانہ می اندیشم
۔۔۔ با چراغانش روشن، ھمچون نی نی چشم
با شبانش متفکر، تنبل، بی تشویش
و بہ نوزادی با لبخند نامحدود۔۔۔۳۵؎
- مرا پناہ دھید، ای زنان سادۂ کامل
کہ از ورای پوست، سرانگشت ھای نازکتان
مسیر جنبش کیف آور جنینی را
دنبال می کنند
و در شکاف گریبانتان ھمیشہ ھوا
بہ بوی شیر تازہ می آمیزد
۔۔۔ مرا پناہ دھید ای اجاق ھای پُرآتش، ای نعل ھای خوشبختی
و ای سرود ظرف ھای مسین در سیاھکاری مطبخ
و ای ترنم دلگیر چرخ خیاطی
و ای جدال روز و شب فرشھا و جاروھا ۔۔۔۳۶؎
-آیا دوبارہ باغچہ ھا را بنفشہ خواھم کاشت؟
و شمعدانی ھا را
در آسمان پشت پنجرہ خواھم گذاشت
آیا دوبارہ زنگ در مرا بہ سوی انتظار صدا خواھد برد؟۳۷؎
- من پلہ ھای پشت بام را جارو کردہ ام
و شیشہ ھای پنجرہ را ھم شستہ ام۔۳۸؎
۷- انتقاد اجتماعی
فروغ فرخزاد فرصتی برای تجربۂ سیاسی۔اجتماعی نیافت، و زمانی بہ شعر پرداخت کہ نیروھای سیاسی درھم شکستہ بود، و شاعران و نویسندگان راستین، دل شکستہ و نومید، بہ انزوا پناہ بردہ بودند، و اغلب شاعران آنارشیست، سرخوردگی، خود ویرانگری، لذت گرایی، افتخار بہ فسق و فجور، و مرگ اندیشی را موضوع اصلی شعر خود قرار دادہ بودند۔ فروغ نیز، در سہ دفتر اوّل، دچار ھمین لذت گرایی و جسارت و بیباکی بیش از حد و حساب شدہ است۔ اما باز ھم او جامعہ را از دید یک زن حساس و شاعرہ پُرعاطفہ نگریستہ و دربرخی اشعار آن را نقد کردہ است۔ یکی از درگیری ھای او با قوانین و عرفیاتی است کہ درمجموع بہ ضرر زنان است۔ در شعر زیبای ’’فتح باغ‘‘ می گوید کہ عشق ومحبت در گرو ثبت دو نام در اوراق پوسیدۂ ازدواج و طلاق نیست و بہ عبارت دیگر عقدنامہ ضامن بقا و حفظ عشق نیست۔
- سخن از پیوند سست دو نام
و ھما غوشی در اوراق کھنۂ یک دفتر نیست
سخن از گیسوی خوشبخت من است
باشقایق ھای سوختۂ بوسۂ تو۔۔۔۳۹؎
او بہ قانون و عدالت بدبین است۔ قانون ھمشہ او را، ھمچون دیگر ھمجنسان او، محکوم شناختہ است۔ او در مقابل آن بہ عشق پناہ می برد:
- وقتی کہ اعتماد من از ریسمان سست عدالت آویزان بود
و در تمام شھر
قلب چراغ ھای مرا تکہ تکہ می کردند
وقتی کہ چشم ھای کودکانۂ عشق مرا
با دستمال تیرۂ قانون می بستند
۔۔۔ دریافتم : باید باید باید
دیوانہ وار دوست بدارم ۔۔۔۴۰؎
فروغ مردمی را کہ بی اختیار و ارادہ، از این سو بہ آن سو، می روند و جز جلو پاھای خود چیزی نمی بینند، انتقاد می کند و آنان را’’جنازہ‘‘ و ’’تفالہ یک زندہ‘‘ می خواند۔ مردمی کہ در صف منتظر اتوبوس ھستند، تا بہ محل کار خود بروند، خوش برخورد و خوش پوش و خوش خوراک اند۔ اما فقط ھمین و دیگر ھیچ! اطلاقِ کلمۂ ’’جنازہ‘‘ از طرفِ او، بر آدم زندہ را طنز و ریشخند می توان دانست:
- جنازہ ھای خوشبخت
جنازہ ھای ملول
جنازہ ھای ساکت متفکر
جنازہ ھای خوش برخورد، خوش پوش،
خوش خوراک، در ایستگاہ ھای وقت ھای معین۔۔۔۴۱؎
و باز می پرسد کہ آیا ھیچ اندیشیدہ اید کہ چیزی جز ’’تفالۂ یک زندہ‘‘ نیستید:
- گاھی بہ این حقیقت یأس آور
اندیشہ می کنید
کہ زندہ ھای امروزی چیزی بہ جز تفالۂ یک زندہ نیستند۔۴۲؎
بہ طور کلی می توان نتیجہ گرفت کہ او بہ کسانی کہ ھیچگاہ دوستی و دشمنی آنان را نمی توان باز شناخت، نظری بدبینانہ دارد:
- من از جھان بی تفاوتی فکرھا و حرف ھا و صداھا می آیم
و این جھان بہ لانۂ ماران مانند است
واین جھان پُراز صدای حرکت پاھای مردمی است
کہ ھمچنان کہ تو را می بوسند
در ذھن خود طناب وار تو را می بافند ۔۔۔۴۳؎
فروغ بہ اعیان و اشراف نیز نظر خوشی ندارد، و از اختلاف طبقاتی انتقاد می کند۔ او خود مزۂ تلخ فقر را چشیدہ بود،۴۴؎ پس خواب نجات دھندہ ای را می بیند کہ سرانجام خواھدآمد، و ھمۂ مشکلات را حل خواھد کرد:
- کسی از آسمان توپخانہ در شب آتشبازی می آید
و سفرہ را می اندازد
و نان را قسمت می کند
و پپسی را قسمت می کند
و باغ ملی را قسمت می کند
و شربت سیاہ سرفہ ای قسمت می کند
و روز اسم نویسی را قسمت می کند
و نمرۂ مریضخانہ را قسمت می کند
و چکمہ ھای لاستیکی را قسمت می کند
و سینمای فردین را قسمت می کند
و سھم ما را ھم می دھد
من خواب دیدہ ام ۔۔۔۴۵؎
در برخی شعرھا، او مسایل اجتماعی وگاھی سیاسی را با زبان طنزِ تُند و تلخ مطرح می کند، و در شعر ’’ای مرز پُر گھر‘‘ این تلخی بسیار چشمگیر است۔او بعد از سالھا دوندگی، شناسنامہ اش را گرفتہ و خود را رسماً بہ ثبت رساندہ است، و بہ کنایہ بہ ایران، سر زمین شعر وگل و بلبل، می گوید:
- فاتح شدم
خود را بہ ثبت رساندم
دیگر خیالم از ھمہ سُو راحت است
آغوش مھربان مام وطن
پستانک سوابق پُرافتخار تاریخی
لالایی تمدن و فرھنگ
و جق و جق جقجقۂ قانون
آہ دیگر خیالم از ھمہ سُو راحت است
۔۔۔ در سر زمین شعر وگل و بلبل
موھبتی است زیستن، آن ھم
وقتی کہ واقعیت موجود بودن تو
پس از سال ھای سال پذیرفتہ می شود۔۔۔۴۶؎
فروغ فرخزاد در شعر ’’آیہ ھای زمینی‘‘ تصویر وحشتناکی از تاریخِ زمانِ خود را بہ نمایش گذاشتہ است۔ در این شعر سخن از انسان ھایی است کہ بہ فردای شان امیدی ندارند، تھدید شدہ و بی اعتمادند، انسان ھایی کہ غریبانہ زندگی می کنند:
- در غارھای تنھایی
بیھودگی بہ دنیا آمد
خون بوی بنگ و افیون می داد
زن ھایِ بار دار
نو زادھای بی سر زاییدند
۔۔۔ چہ روزگار تلخ و سیاھی
نان، نیروی شگفتِ رسالت را
مغلوب کردہ بود
۔۔۔ مردان گلویِ یکدیگر را
با کارد می دریدند
و در میان بستری از خون
با دختران نابالغ
ھمخوابہ می شدند
۔۔۔ پیوستہ در مراسم اعدام
وقتی طناب دار
چشمان پُر تشنّج محکومی را
از کاسہ با فشار بہ بیرون می ریخت
آنھا بہ خود فرو می رفتند
و از تصور شھوتناکی
اعصاب پیر و خستہ شان تیر می کشید
اما ھمیشہ در حواشی میدان ھا
این جانیان کوچک را می دیدی
کہ ایستادہ اند
و خیرہ گشتہ اند
بہ ریزش مداوم فوارہ ھای آب ۔۔۔۴۷؎
فروغ گاھی فراتر از مسایل سیاسی۔اجتماعی کشور، در سطح جھانی، نگران آیندۂ بشر و سرانجام این پیشرفت و بہ اصطلاح تمدن پسامدرن است۔ او دانشمندان و مدعیان صلح را بہ استعارۂ پیغمبران می خواند کہ رسالت آنان ویرانی جھان و تباھی انسانھاست:
- پیغمبران، رسالت ویرانی را
با خود بہ قرن ما آوردند
این انفجار ھای پیاپی
و ابرھای مسموم
آیا طنین آیہ ھای مقدس ھستند؟
ای دوست، ای برادر، ای ھمخون
وقتی بہ ماہ رسیدی
تاریخ قتل عام گلھا را بنویس۔۴۸؎
٭٭٭
یادداشتھا
۱- فروغ فرخزاد، اسیر، چاپ اول، تہران، ۱۳۳۴ش۔
۲- ھمو، دیوار، چاپ اول، تھران، ۱۳۳۵ش۔
۳- ھمو، عصیان، چاپ اول، تھران، ۱۳۳۷ش۔
۴- ھمو، تولدی دیگر، چاپ اول، تہران، ۱۳۴۲ش۔
۵- در اغلب شعرھای سہ دفتر اول ، این موضوع مطرح است و نیاز بہ ارجاع ندارد۔ بازھم نک: ’’شب وھوس‘‘ ،’’ شعلۂ رمیدہ‘‘ ، ’’خاطرات ‘‘ ، ’’رؤیا‘‘ ، ’’ھرجائی‘‘، ’’اسیر‘‘ ، ’’ناآشنا‘‘ ، ’’بوسہ‘‘، ’’حسرت‘‘ ، انتقام‘‘ ، ’’ناشناس‘‘ ، ’’نقش پنھان‘‘، ’’گناہ‘‘و ۔۔۔
۶- رابعہ خضداری، بنت کعب، شاعرہ مشھور قرن چھارم ھجری و معاصر سامانیان است۔ پدرش کعب اصلاً عرب بود و در حدود بلخ امارت و مکنتی داشت۔ پسر کعب بہ نام حارث جانشین او شد۔ رابعہ عاشق بکتاش، غلام برادر خود گردید و حارث بہ بدگمانی رابعہ را کشت۔ وی در شعر پارسی و تازی، ھر دو ماھر بود، و سخن او بہ لطافت و اشتمال بر معانی دل انگیز متصف است۔ (معین، محمد، فرہنگ فارسی، امیر کبیر، تہراان، ۱۳۶۵ش، ج ۵، ص۵۶۷)
۷- مھستی گنجوی، شاعرہ ایرانی کہ بعضی او را معاصر سلطان سنجر و بعضی سلطان محمود غزنوی دانستہ اند۔ از احوال وی چندان چیزی دانستہ نیست۔ دیوان اشعارش مفقود و تنھا قطعات پراکندہ ای از آن در تذکرہ ھا آمدہ است۔ (ھمو، ھمان، ج ۶، ص۲۰۵۹۔۲۰۶۰)
۸- فروغ فرخزاد، اشعار کامل فروغ فرخزاد، شامل پنج مجموعۂ شعری: اسیر، دیوار عصیان، تولدی دیگر، ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد)، چاپ اوّل، انتشارات نوید، آلمان، ۱۳۴۷ش۔ ’’معشوق من‘‘، ص ۳۲۳۔۳۲۴۔
۹- ھمو، ھمان، ’’تولدی دیگر‘‘، ص ۳۹۰۔
۱۰- ھمو، ھمان، ’’ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد‘‘، ص ۴۰۶۔
۱۱- ھمو، ھمان، ’’دیدار در شب‘‘، ص ۳۴۶۔
۱۲- نگاہ کنید: مھدی برھانی، ’’آیا تولدی دیگر مولود بوف کور است‘‘، در شہناز مرادی کواچی، شناختنامۂ فروغ نوخزاد، نشر قطرہ، تہران، ۱۳۷۹ش، ص ۱۵۰، ۱۵۶۔
۱۳- فروغ فرخزاد، اشعار کامل فروغ فرخزاد، ’’دریافت‘‘، ص۳۰۵۔
۱۴- ھمو، ھمان، ’’مرداب‘‘، ص ۳۳۴۔
۱۵- ھمو، ھمان، ’’دیدار در شب‘‘، ص۳۴۵۔۳۴۴۔
۱۶- ھمو، ھمان، ’’آیہ ھای زمینی‘‘، ص ۳۳۹۔
۱۷- ھمو، ھمان، ’’باد ما را خواھد بُرد‘‘، ص ۲۹۱۔
۱۸- ھمو، ھمان، ’’ھدیہ‘‘، ص ۳۴۳۔
۱۹- ھمو، ھمان، ’’تولدی دیگر‘‘، ص ۳۸۷۔
۲۰- ھمو، ھمان، ’’وھم سبز‘‘، ص ۳۵۲۔
۲۱- ھمو، ھمان، ’’ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد‘‘، ص ۳۹۵۔
۲۲- ھمو، ھمان، ’’آن روزھا‘‘، ص ۲۷۴۔
۲۳-ھمو، ھمان، ’’پنجرہ‘‘، ص ۴۱۷۔
۲۴-ھمو، ھمان، ’’بعد از تو‘‘، ص ۴۱۲۔
۲۵-ھمو، ھمان، ’’کسی کہ مثل ھیچ کس نیست‘‘، ص ۴۲۹۔
۲۶- ھمو، ھمان، ’’تولدی دیگر‘‘، ص ۳۹۱۔۳۹۰۔
۲۷-ھمو، ھمان، ’’آن روزھا‘‘، ص ۲۷۶۔
۲۸ ھمو، ھمان، ’’آن روزھا‘‘، ص ۲۷۴۔
۲۹- ھمو، ھمان، ’’عروسک کوکی‘‘، ص ۳۱۸۔
۳۰ ھمو، ھمان، ص ۳۲۰۔
۳۱- ھمو، ھمان، ’’دیدار در شب‘‘، ص ۳۴۴۔
۳۲-ھمو، ھمان، ’’تولدی دیگر‘‘، ص ۳۸۹۔
۳۳-ھمو، ھمان، ’’پنجرہ‘‘، ص ۴۱۸۔
۳۴-ھمو، ھمان، ’’دلم برای باغچہ می سوزد‘‘، ص ۴۲۸۔
۳۵-ھمو، ھمان، ’’در غروبی ابدی‘‘، ص ۳۳۰۔
۳۶-ھمو، ھمان، ’’وھم سبز‘‘، ص ۳۵۵۔
۳۷-ھمو، ھمان، ’’ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد‘‘، ص ۴۰۴۔۴۰۳۔
۳۸-ھمو، ھمان، ’’کسی کہ مثل ھیچ کس نیست‘‘، ص ۴۳۳۔
۳۹-ھمو، ھمان، ’’فتح باغ‘‘، ص ۳۵۷۔
۴۰- ھمو، ھمان، ’’پنجرہ‘‘، ص ۴۱۹۔۴۱۸۔
۴۱- ھمو، ھمان، ’’ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد‘‘، ص ۴۰۹۔
۴۲-ھمو، ھمان، ’’دیدار در شب‘‘، ص ۳۴۷۔
۴۳-ھمو، ھمان، ’’ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد‘‘، ص ۴۰۱۔
۴۴-در نامہ ای بہ برادرش، فریدون، می نویسد: ’’الان وسط زمستان است و من ھنوز بخاری ندارم، پول ھم ندارم۔‘‘ نگاہ کنید: شناختنامۂ فروغ، ص۴۵۶ ، نیز اینکہ: ’’مثل ھمیشہ زندگیم پُر از فقر است و ھیچ چیز در دست نیست۔ نہ قلبم سیر است، نہ بدنم و نہ بہ چیزی اعتقاد دارم۔ ھمان، ص ۴۵۶۔۴۵۵۔
۴۵-فروغ فرخزاد، اشعار کامل فروغ فرخزاد، ’’کسی کہ مثل ھیچ کس نیست‘‘، ص ۴۳۵۔۴۳۴۔
۴۶-ھمو، ھمان، ’’ای مرز پُر گھر‘‘، ص ۳۷۵۔۳۷۴۔
۴۷-ھمو، ھمان، ’’آیہ ھای زمینی‘‘، ص ۳۴۱۔۳۳۷۔
۴۸-ھمو، ھمان۔
٭٭٭
