خلیلی و رومی

محمد افضل زاہد

چکیدہ

مولانا جلال الدین محمد بلخی، بزرگ ترین شاعر عرفانی تاریخ بشر و سرایندۂ مثنوی معنوی است کہ براستی دایرۃ المعارف بزرگ تصوف اسلامی و ’قرآن در زبان پہلوی خواندہ می شود۔ تأثیر و نفوذ مولانا در شعر عرفانی فارسی بہ حدی است کہ حتی شاعران دورۂ حاضر نیز از الہامِ او برکنار نماندہ اند۔ استاد خلیل اللّٰہ خلیلی، شاعر بلند آوازہ افغانی نیز بہ شدت تحت تأثیر مولانا و علامہ اقبال بودہ است۔ مقالہ حاضر کوششی است در پی بردن بہ مشترکات فکری و ھنری  میانِ خلیلی و مولانا۔

واژہ ھای کلیدی: مولانا، خلیلی، اندیشہ، ھنر۔

مولانا جلال الدین محمد بلخی معروف بہ مولوی، فرزندِ سلطان العلماء بہاء الدین محمد بن حسین الخطیبی بنا بہ گفتۂ دکتر ذبیح اللّٰہ صفا، از بزرگ ترین شعرای متصوفِ ایران است و مثنوی معنوی وی بزرگترین میوۂ افکار و بہترین جلوۂ اشعارش را تشکیل می دھد کہ بہ شمار بیست و شش ھزار بیت در ضمن شش دفتر در بحررمل مسدس مقصور سرودہ شدہ۔ محتویات مثنوی شامل حکایاتِ پیاپیِ منظومی است کہ مولانا با توسل بدانھا نکاتِ دینی و عرفانی و حقایق معنوی را بہ زبان سادہ و از راہ تمثیل بیان می نماید۔۱؎

 اگر کلیاتِ اشعار خلیلی را بہ دقّت مطالعہ کنیم، بہ این نکتہ متوجہ می شویم، کہ مشار الیہ ھموارہ ارادتِ خاصّی نسبت بہ شعرای عارف و صوفی مشرب اظھار می دارد۔ او خود نیز از ذوق عارفانہ برخوردار بودہ و عقاید عرفا در جای جای آثارش مشھود است۔ از پیشینیان وی بیش از ھمہ بہ مولانا علاقہ نشان می دھد۔ ضمنِ خطابہ ای کہ در ایران ایراد کرد، می گوید:

 این ناتوان را عادت بر آن است کہ ھرگاہ بیمار شوم یا بہ مصیبتی گرفتار گردم، بہ دامن شعر می آویزم و بہ عرفان پناہ می برم:

کر شدم تا چند شور حق و باطل بشنوم

بشکند این سازھا تا چیزی از دل بشنوم

آنگاہ گوش دل بہ حدیث دل می نھم و از دستبرد حادثہ گاھی بہ حدیقۂ شاعر غزنوی سنایی می گریزم، گاھی سوی گلستان می شوم و [گاہی] بہ پیر مناجاتیان متوسل می گردم، الٰھی الٰھی ھای سوزناک وی را می شنوم و بہ نوای نی مولانا جان می سپارم و در آتش آن گلبانکِ ملکوتی، دفتر اندیشہ را پاک می سوزم۔۲؎

در نظرِ خلیلی مقام و مرتبہ روم بہ سببِ جلال الدین بلخی بلند است:

از جلال الدین بلخی روم می بالد بخود۳؎

خلیلی بلخ را ’’مشرقِ صد آفتاب معنوی‘‘ قرار می دھد:

بلخ بامی زادگاہِ مولوی۴؎

مشرقِ صد آفتاب معنوی۴؎

دیدہ بود این جا مبدء انجام او۴؎

اولین سر چشمہ الھام او۴؎

در اشعاری بہ عنوان ’’بہ بارگاہ حضرت مولینا جلال الدین محمد بلخی رومی‘‘ عقیدتِ خود را نسبت بہ مولوی این گونہ ابراز می دارد۔

بادشاہِ عشق در ام البلاد۵؎

سکہ بر نام جلال الدین نھاد۵؎

عشق باشد آفتاب معنوی۵؎

تافتہ از قلب پاکِ مولوی۵؎

شاد باش ای قونیہ ای خاکِ عشق۵؎

کز تو تابد آفتاب پاک عشق۵؎

از اشعار زیر خلیلی نیز بہ اثبات می رسد کہ عقیدت خلیلی نسبت بہ مولوی فراوان است:

کودکی برخاست از ام البلاد۵؎

برتر از آبای علوی پا نھاد۶؎

حضرت مولوی بلخی ما۵؎

کہ جھان شد بنام وی نازان۷؎

شاد باش ای عقل سوز عشق ساز۶؎

ای حکیم روح بخش دلنواز۸؎

ھمہ مشتِ خار گشتم کہ زنی شرارم امشب ؎

بہ ھوا دمی فشانی ھمہ جا غبارم امشب

ھمہ دام ھا گسستم ھمہ بندھا شکستم

زجھان و جان برستم کہ کنی شکارم امشب۹؎

آن خجستہ نام چون یاد آورم ۱۰؎

گرم چون آتش شود خاکسترم۱۰؎

در شعری تحتِ عنوان ’’زیبا بینان‘‘ خلیلی بہ صبر و استقامت و عشق بی پایانِ مولوی نسبت بہ خدای بزرگ و برتر اشارہ می کند و گوید کہ وقتی تاتاریان در ایران قتل و غارتِ بی دریغ کردند و نوبت بہ اینجا رسید کہ:

دجلہ رنگین شد بمرگ مرد و زن۱۲؎

صد ھزاران غرقہ در خون بی کفن۱۱؎

مولوی در این دورۂ پرفتن نیز دامانِ صبر را از دست نداد:

آمد از سوی خدا طوفان پدید

مولوی آنرا بگوشِ خود شنید

لیک جز شکر از شکایت دم نزد

یک قلم حرفی ز بیش و کم نزد

عاشقانہ دید سوی موج خون

اشک از مژگان وی نامد برون

عاشقان را چشم زیبا بین بود

شیوۂ والای عاشق این بود

در تلاطم خیزی دریای خون

کشتی صبرش نگردد بی سکون

مولوی در تنگنای مرگبار

در دل آن بحر ناپیدا کنار

نعرہ زد کای شاہ زیبا آفرین

شامِ طوفان خیز و دریا آفرین

’’عاشقم بر قھر و بر لطفت بجد

این عجب، من عاشقِ این ھردو ضد‘‘۱۲؎

خلیلی در اشعارش مولانا را بہ لقبہای گونہ گون مثلِ خضرِ راہ راھر وانِ معنوی، خورشید عرفان، آفتابِ اوج از دیدگاہِ عرفان، راہ دان آسمانِ معنوی، حکیم روح بخش و جز آن یاد کردہ است و  شعرش را کمتر از معجزہ نمی داند:

پیمبر نیست اما دارد اعجاز

کہ از بامِ فلک گوید بما راز۱۳؎

و وی مثنوی معنوی را مظھر اُم الکتاب می خواند:

پیش گویی کردہ واضح آن جناب

در کتابش مظھرِ امُ الکتاب۱۴؎

خلیلی عقیدہ دارد کہ در شعرِ عارفانہ، مولوی ھمچو ستارۂ درخشان است وھر شاعری کہ در مضامینِ عارفانہ شعر می سراید، باید رومی را مرشدِ خود قرار بدھد:

چون سراید عارفانہ شعرِ شور انگیز مست

اقتفا بر افتخارِبلخ مولانا کند۱۵؎

از نظرِ سبک و افکار نیز خلیلی شدیداً تحتِ تأثیرِ مولاناست و جا بہ جا دین خود را بہ وی اعتراف می کند۔ بہ عنوان مثال در شعری بہ نام ’’شبی در انقرہ‘‘ می گوید:

آنچنان کردی ز سوز و سازِ خود محشر بپا

کز نیستانِ دلم شد عالمِ دیگر بپا

نغمہ تو ، نالہ تو ، سوز تو ، آواز تو

ھریکی در رگ رگ من کرد صد آذر بپا

از سماع و سوز مولانا کسی را شد نصیب

کاتشش در دل بود یا باشدش خنجر بپا۱۶؎

خلیلی بعضی شعرھا، مصراعھا و کلماتِ رومی را نیز در اشعار خود تضمین می کند۔ مثلاً در منظومہ ای موسوم بہ ’’بہ بارگاہِ حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی‘‘ اشعارِ زیر وی را می آورد:

بشنو از نی چون حکایت می کند 

وز جدایی ھا شکایت می کند 

نی حدیث عشق پر خون می کند 

قصہ ھای سوز مجنون می کند۱۷؎

گر بریزی بحر را در کوزہ ای 

چند گنجد قسمت یک روزہ یی 

آتشست این نای و نیست باد

ھرکہ این آتش ندارد نیست باد۱۸؎

شادباش ای عشق خوش سودای ما  

ای طبیب جملہ علت ھای ما  

ای دوای نخوت و ناموسِ ما  

ای تو افلاطون و جالینوسِ ما۱۹؎

در جای دیگر شعرِ زیر رومی را تضمین می کند:

آسمان شو ، ابرشو، باران بیار  

آب اندر ناودان ناید بکار۲۰؎

در مواردی وی بعضی مصاریع مولانا را با اندک تغییر در شعرہایش مورد استفادہ قرار می دھد: نہ تنہا این بل کہ بعضی مضامین و افکار خلیلی نیز از اشعار مولانا مقتبس می باشد۔ بہ عنوانِ مثال خلیلی مانند رومی در مدح و ستایش عشق ابیاتِ زیادی سرودہ است۔ چند بیت ازآن بدین قرار است:

عشق! ای تو کیمیای زندگی

ای طبیب جملہ علت ھای من 

شعرِ من مضمونِ من الھامِ من 

شورِ من مستی صھبای من۲۱؎

ای خوشا عشق و خوشا سلطان عشق 

ای خوشا فرماندہ و فرمان عشق 

ای خوشا عشق و خوشا سودای عشق 

داستان درد جان افزای عشق۲۲؎

خوشا عشق و حرفِ دل افروزِ آن 

خوشا سال و ماہ و شب و روزِ آن۲۳؎

گر نبودی عشق، دنیا بود زندانی سیاہ 

ابرِ آن جز غم نی بارید برشب گناہ۲۴؎

این اشعارِ  خلیلی، خوانندہ را بہ یادِ ابیاتِ زیرِ مولوی می اندازد:

شاد باش ای عشق خوش سودای ما  

ای طبیب جملہ علت ھای ما  

ای دوای نخوت و ناموسِ ما  

ای تو افلاطونِ و جالینوسِ ما۲۵؎

رومی ھمیشہ عشق مجازی رانکوھش کردہ است بہ عنوان مثال:

عشق ھای کز پی رنگی بود  

عشق نبود عاقبت ننگی بود  

عشق بر مردہ نباشد پایدار  

عشق را بر حی و بر قیوم دار۲۶؎

خلیلی نیز جا بہ جا در اشعارِ خود عشق مجازی یعنی عشقِ خطِ زیبا را موردِ نکوھش قرار می دھد و بہ عشق زیبای فرا می خواند۔ از نظرِ وی  جای عشق پاک، دل است:

عاشقِ حُسن خطِ زیبا شدیم 

غافل از زیبایی معنی شدیم۲۷؎

جای عشق پاک مھرویان دلست 

آن ھوس باشد کہ در آب و گلست۲۸؎

رومی و خلیلی ھر دو عشق رابر عقل فضیلت می دھند۔ مثلاً رومی راست:

عقل را ھم آزمودم من بسی 

زین سپس جویم جنوں را مفرسی۲۹؎

آزمودم عقل دور اندیش را  

بعد ازین دیوانہ سازم خویش را۳۰؎

لذا خلیلی نیز ما را تاکید می کند کہ اسرار و رموز کائنات از مولوی باید شنید:

رازی کہ حل نگشت بہ قانون بوعلی 

از مولوی شنید بہ سوزندہ سازِ نی۳۱؎

زیرا خلیلی عقیدہ دارد:

حکمت مادی کند دفتر سیاہ  

حکمت عارف کند دل را چو ماہ۳۲؎

مولانا و خلیلی ھر دو روحانیت را از مادیت ارجح دانند و در اشعارِ زیر ھر دو علم و حکمتِ مادی را بہ باد انتقاد می گیرند:

رومی:

علم را برتن زنی ماری بود    

علم را بر دل زنی یاری بود۳۳؎

خلیلی:

ای بدا علمی کہ آرد مرگ بار    

حلقہ بر گردن شود مانندِ مار۳۴؎

بنا بہ گفتۂ دانشمند افغانی آقای سلجوقی:

خلیلی مانند باقی شعرای صوفی و با صاحبدلان عقیدہ دارد کہ عقل مانند وکیل الدعویٰ است کہ بہ حق و یا باطل دعوی نظر نمی کند بلکہ ازھر قضیۂ حق و باطل کہ او را اجیر بسازند دفاع می نماید ولی ضمیر این نیست۔ ضمیر ھمیشہ از حق دفاع می کند و بر باطل خطِ بطلان می کشد۔

ھوا یا خواھشِ نفس یا خود خواھی و دیگر رذایل را ھمۂ ادیان و مکاتبِ اخلاق نکوھیدہ اند۔ رسول اللّٰہ ﷺ مخالفت نفس را جہادِ اکبر خواندہ است۔ رومی نیز در مثنوی معنوی بارھا بہ ضبط نفس تأکید می کند۔

نفس با نفس دگر چون یارشد   

عقل جزوی عاطل و بی کار شد۳۵؎

نفس با نفس دگر خندان شود  

ظلمت افزون گشت رہ پنھان شود۳۶؎

خلیلی نیز نفس پرستی را تقبیح می کند۔ وی در قصیدہ ای بہ عنوان ’’مخاطبہ با نفس‘‘ می گوید کہ انسان بہ علت نفس پرستی در قعر مذلت افتادہ است و بہ ہمین جھت وی از منزل دور است و اسرار حقیقت از او پوشیدہ:

دانی اسرارِ حقیقت ز توپوشیدہ چراست 

کہ بود راہ بہ پیش و تو روان در عقبی۳۷؎

در نظر خلیلی ہر آن کس شایستۂ ستایش است کہ او سرکشی نفسش را مہار کردہ است:

کسی کو نفس سرکش را ز بد مستی عنان پیچد   

درین میدان بود شایان سالاری و سرداری۳۸؎

رومی در مثنوی معنوی جا بہ جا حرص و آز را انتقاد می کند و ما را درسِ قناعت می دھد؛ بہ عنوان مثال:

کوزۂ چشم حریصان پُر نشد   

تا صدف قانع نشد پر دُر نشد۳۹؎

آرزو می خواہ لیک اندازہ خواہ  

بر نتابد کوہ را یک برگِ کاہ۴۰؎

خلیلی نیز از حرص و آز نکوھش می کند و ھمت را سرمایۂ مومن قرار می دھد۔ وی در منظومہ ای تحتِ عنوان ’’شیخ عبدالحکیم قندھاری‘‘ بیان می کند کہ یکبار والی شام پیش شیخ آمد و مال و زر بہ طور نذرانہ در خدمتِ او تقدیم کرد ولی شیخ قبول نکرد:

گفت این مردار را این جا منہ  

آنچہ آوردی بمردم باز دہ  

گفت شاگردی کہ ای شیخ حکیم  

از چہ رو نگرفتی این مالِ عظیم  

داد پاسخ فخرِ مومن ھمت است  

دستِ کوتہ نردبان عزت است۴۱؎

خلیلی آرزوھای سیاہ را دشمن جان، دردِ درمانِ ناپذیر و رنج بی پایان می داند و می گوید کہ این آرزوھای سیاہ روز بہ روز افزون می شوند:

ھر قدر من پیر می گردم دریغ  

آرزو ھایم جری تر می شوند  

ھر قدر من می شوم زار و نحیف  

این سیہ کاران قوی تر می شوند۴۲؎

لذا خلیلی نیز توصیۂ رومی را کہ، ’’آرزو می خواہ لیک اندازہ خواہ‘‘ الگوی خود قرار می دھد و تأکید می کند:

عنان بازکش زین تمنای خویش   

ز اندازہ بیرون منہ پای خویش۴۳؎

ھر دو ادب را برای انسان لازم قرار می دھند۔ رومی ھمیشہ از خدا توفیق ادب می جوید:

از خدا جوییم توفیق ادب  

بی ادب محروم شد از لطفِ رَب  

بی ادب تنھا نہ خود را داشت بد  

بلک آتش در ھمہ آفاق زد۴۴؎

خلیلی نیز ادب را سرمایہ مردان قرار می دھد:

ادب آموز کہ سرمایۂ مردان ادبست   

تو ز حیوان متمایز بہ بنای ادبی۴۵؎

ھر دو در جستجوی رھبر بی قرار اند۔ بہ عنوان مثال خلیلی می گوید:

باز فریادِ جنون می آید از غوغای دل 

رھبری کو تا نماید راہِ ناپیدای دل 

نی رفیق ھمدمی نی رھشناس محرمی 

مرغِ بی بال و پرم راہِ چمن گم کردہ ام۴۶؎

رومی راست:

دی شیخ با چراغ ھمی گشت گردِ شھر  

کز دام و دد ملولم و انسانم آرزوست   

زین ھمرھانِ سست عناصر دلم گرفت  

شیرِ خدا و رستم دستانم آرزوست 

گفتم کہ یافت می نشود جستہ ایم ما  

گفت آن کہ یافت می نشود آنم آرزوست۴۷؎

خلیلی از حکایات و داستانہای مثنوی معنوی نیز استفادتہائی کردہ است۔ او در شعری بہ عنوان ’’شتر و شتربان‘‘ دوستی روسیہ را دوستی نادان می داند و آن را برای ھموطنانِ خود خیلی پُر خطر قلمداد می کند۔ درین منظومہ وی روسیہ را بہ خرس شبیہ می کند و بہ داستان مثنوی معنوی این گونہ اشارہ می کند:

یاد آمد داستانِ معنوی 

امشب از خورشید عرفان مولوی 

پیش گوئی کردہ واضح آن جناب 

در کتابش مظھر اُم الکتاب 

گفتہ با خرس است الفت ابلھی 

دوستی با خرس است عین گمرھی۴۸؎

و پس از آن چھار شعرِ رومی را تضمین می کند:

مھرِ ابلہ مھر خرس آمد یقین۵۱؎

کین او مھر است و مھر اوست کین۵۱؎

عھد او سست است و ویران و ضعیف۵۱؎

گفت او زفت و وفای او نحیف۵۱؎

گر خورد سوگند او باور مکن۵۱؎

بشکند سوگند مرد کژ سخن۵۱؎

نفس او میر است و عقل او اسیر۵۱؎

صد ھزاران مصحفش خود خوردہ گیر۴۹؎

رومی در تائید افکارِ خود ھمیشہ براھین و امثالی را بہ کار می برد۔ مثنوی مولوی ازین جھت بسیار غنی و سرشار از تمثیل است۔ بسیاری از داستانھا و تمثیلات و حکایات را کہ در آثارِ دیگران بودہ مولانا آنھار با سلیقۂ خاصِی پروراندہ و بہ آنھا شاخ و برگ دادہ و بلاغت را بہ حد اعلا رسانیدہ است۔ در مثنویِ مولانا گاہ قصہ در نھایت ایجاز گفتہ شدہ کہ بہ گونۂ تمثیل در آمدہ تا آنجا کہ گاہ داستان در یک بیت تمام می شود، مانند:

مر غکی اندر شکارِ کرم بود   

گربہ فرصت یافت، او را در ربود۵۰؎

خلیلی نیز در اشعار خود خاصہ در مثنویھا این روش را بہ کار بردہ است۔ در اشعارِ خلیلی مانند رومی گاہ داستانھا و حکایات طویل بیان شدہ و گاہ داستان در یک بیت تمام می شود، بہ عنوان مثال:

بد گمانی اساسِ شر باشد   

دزد را در کلاہ پَر باشد۵۱؎

از این مشترکات ذکر شدہ بہ اثبات می رسد کہ خلیلی با مولوی ارادت و احترام فوق العادہ ای می ورزید و در اشعار وی اثر و نفوذ مولوی فراوان است۔ و بیخود نیست کہ استاد لطفعلی صورتگر دربارۂ اشعارِ خلیلی می گوید: ’’اشعارش مانند ابیاتِ جلال الدین محمد، دل را بہ رقص می آورد۔‘‘۵۲؎

***

یادداشتھا

۱-  صفا، ذبیح اللہ صفا، تاریخ ادبیات در ایران، جلد سوم ، تہران، ۱۳۷۱ش، ص ۴۵۰۔۴۴۸۔

۲-  خلیلی، خلیل اللہ، دیوان اشعار خلیلی، پیوند دلھا، بہ کوشش محمد ابراہیم شریعتی، تہران، ۱۳۷۸ش، ص ۵۰۸۔

۳- ھمو، ھمان، ص ۳۰۵۔

۴- ھمو، ھمان، ص ۳۹۰۔

۵- ھمو، ھمان، ص ۳۸۵۔

۶-  ھمو، ھمان، ص ۴۸۱۔

۷- خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، بہ کوشش عبدالحی خرامانی، تہران، ۱۳۷۸ش، ص ۳۱۹۔

۸- ھمو، ھمان، ص ۳۸۶۔

۹-  ھمو، ھمان، ص ۶۔

۱۰- ھمو، ھمان، ص ۵۴۳۔

۱۱- ھمو، ھمان، ص ۵۴۲۔

۱۲- ھمو، ھمان، ص ۵۴۲۔

۱۳-            ھمو، ھمان، ص ۳۔

۱۴-            ھمو، ھمان، ص ۵۴۴۔

۱۵-            ھمو، ھمان، ص ۷۵۔

۱۶- ھمو، ھمان، ص  ۳۔

۱۷-            مولوی، جلال الدین، مثنوی، امیر کبیر، تہران، ۱۳۵۳ش، دفتر یکم، ص۱۔

۱۸-            ھمو، ھمان۔

۱۹- ھمو، ھمان، ص ۶۔

۲۰-            ھمو، ھمان ؛ د فتر پنجم، ص ۱۵۹۔

۲۱- خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، ص ۲۵۵۔

۲۲-            ھمو، ھمان، ص ۳۸۵۔

۲۳-ھمو، ھمان، ص ۳۵۴۔

۲۴-ھمو، ھمان، ص ۲۰۸۔

۲۵-مولوی، جلال الدین، دفتر یکم ، ص ۶۔

۲۶-            ھمو، ھمان، دفتر پنجم، ص ۱۵۔

۲۷-خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی،  ص ۵۸۹۔

۲۸-ھمو، ھمان ، ص ۵۲۸۔

۲۹-            مولوی، جلال الدین، مثنوی، دفتر یکم، ص ۵۵۔

۳۰-ھمو، ھمان، ص ۴۱۔

۳۱-            ھمو، ھمان، ص ۳۱۶۔

۳۲-خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، ص ۵۲۲۔

۳۳-مولوی ، جلال الدین، دفتر ۴، ص ۳۶۷۔

۳۴-خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، ص ۵۲۲۔

۳۵-مولوی، جلال الدین ، دفتر ۲، ص ۲۳۷۔

۳۶-ھمو، ھمان، ص ۲۳۷۔

۳۷-خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، ص ۱۵۲۔

۳۸-ھمو، ھمان، ص ۱۵۶۔

۳۹۔مولوی ، جلال الدین، مثنوی، دفتر ۱، بیت۲۱۔

۴۰-            ھمو، ھمان، ص ۶۔

۴۱-            خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، ص ۵۴۰۔

۴۲-ھمو، ھمان، ص ۲۵۴۔

۴۳-ھمو، ھمان، ص ۴۱۸۔

۴۴-رومی ، جلال الدین، مثنوی ، دفتر یکم ، ص ۷۔

۴۵-خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، ص ۱۵۲۔

۴۶-ھمو، ھمان، ص ۲۱۔

۴۷-رومی، جلال الدین ، مثنوی، دفتر یکم، ص ۲۵۔

۴۸-خلیلی، خلیل اللہ، کلیات اشعار خلیلی، ص ۵۴۳۔

۴۹-رومی، جلال الدین، مثنوی، دفتر یکم، ص ۱۰۔

۵۰-مولوی، جلال الدین ، مثنوی، دفتر ۵، ص ۴۷۔

۵۱-            ھمو، ھمان، ص ۴۵۷۔

۵۲-دیوان اشعارِ خلیلی، تقریظ از لطفعلی صورتگر ، ص ۶۔

***